Thử nhớ lại khoản tiền thưởng cuối năm gần nhất của bạn.

Bây giờ nó đang ở đâu?

Nếu bạn trả lời được ngay — nó nằm trong sổ tiết kiệm, trong quỹ dự phòng, hay đã trả bớt một khoản nợ — thì bạn thuộc nhóm ít. Còn nếu bạn phải ngồi nghĩ một lúc, rồi nhận ra nó đã tan vào cái Tết năm đó, vào vài món đồ, vài chuyến đi, vài bữa tiệc mà giờ không nhớ nổi… thì bạn không có gì bất thường cả. Chuyện quản lý tiền thưởng cuối năm — nghe thì đơn giản, nhưng là thứ phần lớn chúng ta chưa từng ngồi làm một cách có chủ đích.

Khoản tiền lớn nhất năm — và biến mất nhanh nhất

Với nhiều người làm công ăn lương, thưởng cuối năm là khoản tiền lớn nhất họ cầm trong tay suốt cả năm. Một tháng, hai tháng, có nơi ba bốn tháng lương — về cùng một lúc.

Và cũng chính khoản đó biến mất nhanh nhất.

Không phải vì ai đó tiêu hoang. Từng khoản chi đều có lý do chính đáng: biếu cha mẹ hai bên, lì xì, sắm Tết, sửa lại cái này cái kia trong nhà, tự thưởng cho mình sau một năm vất vả. Không có khoản nào sai cả. Nhưng cộng hết lại, đến giữa tháng Giêng nhìn lại — khoản thưởng chỉ còn là cái tin nhắn thông báo cũ của ngân hàng.

Qua nhiều năm làm việc và trò chuyện về tài chính với các gia đình, tôi nhận ra chuyện này gần như không liên quan đến mức thưởng. Người thưởng 10 triệu hết trong một tháng. Người thưởng 100 triệu… cũng hết trong một tháng. Chỉ khác nhau ở chỗ tiêu vào thứ gì.

Vì sao tiền thưởng “nhẹ” hơn tiền lương?

Có một hiện tượng mà giới nghiên cứu tài chính hành vi gọi là mental accounting — tạm hiểu là não chúng ta chia tiền vào những “ngăn” khác nhau, và đối xử với mỗi ngăn một kiểu.

Tiền lương nằm trong ngăn “tiền mồ hôi” — tiêu nó thấy xót.

Tiền thưởng nằm trong ngăn “tiền lộc” — tiêu nó thấy nhẹ tênh.

Cùng là một triệu đồng. Tiền không biết nó đến từ lương hay thưởng — chỉ có bộ não chúng ta phân biệt. Một triệu từ lương thì bạn cân nhắc tới lui, còn một triệu từ thưởng thì “thôi kệ, tiền thưởng mà”.

Mà thật ra, mental accounting không chỉ khiến chúng ta tiêu tiền thưởng dễ hơn. Với tôi, nó từng khiến tôi ra một quyết định đầu tư rất tệ.

Lần đầu tiên trong đời tôi có một cục tiền nhàn rỗi kha khá trong tài khoản, đúng lúc bạn bè xung quanh đang khoe mua đất lời. Tôi cũng muốn thử. Gặp một người môi giới — họ nói mảnh đất ngon, đang là đất cây lâu năm nhưng sang năm sẽ chuyển thổ cư, xây nhà được. Tôi tin, xuống tiền. Chờ hai năm, không xây được gì. Ngồi tìm hiểu lại mới biết nếu quy hoạch đi qua, tôi chỉ được đền bù vài chục triệu một mét — thua xa giá mua vào. Hoảng, tìm người bán tháo. Lỗ 50 triệu.

Nói thật với bạn nhé — mất tiền đau, nhưng cái đau hơn là lúc ngồi lại và thừa nhận: mình xuống tiền bằng cảm giác, không phải bằng hiểu biết. Và cái cảm giác đó mạnh đến vậy một phần vì đó là tiền “tự nhiên mà có” trong tài khoản — không phải khoản mình đã lên kế hoạch từ trước.

Tiền không có nhiệm vụ thì sẽ tự đi tìm việc.

Và thường nó tìm những việc rất tệ.

Tiền thưởng là lương trả chậm

Sau lần đó, tôi thay đổi cách nhìn về mọi khoản tiền “tự nhiên mà có” — đặc biệt là thưởng cuối năm.

Tiền thưởng không phải lộc trời cho. Nó là lương trả chậm. Bạn đã làm việc mười hai tháng cho khoản đó — nó là mồ hôi của cả một năm, chỉ là được trả dồn vào một lần. Nếu công ty chia khoản tiền ấy ra và cộng vào lương từng tháng, có lẽ bạn đã không tiêu nó nhẹ tay như vậy.

Khi nhìn nó là lộc, bạn sẽ để nó đi như lộc — nhanh, nhẹ, không dấu vết. Khi nhìn nó là lương của mười hai tháng, tự nhiên bạn sẽ đối xử với nó nghiêm túc hơn.

Và có một điều quan trọng không kém: kế hoạch cho tiền thưởng phải có trước khi tiền về tài khoản. Vì khi con số đã nằm trong tài khoản rồi, cảm xúc luôn quyết định nhanh hơn lý trí. Cuối năm lại là mùa mà mọi thứ xung quanh đều đang chờ sẵn để “gợi ý” bạn tiêu nó — từ cái Tết trước mặt cho đến những lời rủ rê đầu tư nghe rất xuôi tai.

Nếu bạn chưa từng có một hệ thống nào để tiền chảy qua — không riêng gì tiền thưởng — thì tôi đã viết trọn trong bài quản lý tiền cá nhân từ con số 0. Bài bạn đang đọc chỉ là một mảnh nhỏ trong bức tranh đó.

Chia trước khi tiền về: một cách làm cụ thể

Cách tôi vẫn làm — và vẫn hướng dẫn nhiều gia đình làm — đơn giản thế này: trước ngày công ty chuyển thưởng, ngồi xuống 30 phút và chia khoản đó thành ba phần, ghi ra con số cụ thể. Đây không phải công thức cố định — chỉ là một điểm bắt đầu nếu bạn chưa biết chia thế nào.

Phần cho tương lai — khoảng một nửa. Đây là phần vào quỹ dự phòng, vào tích lũy dài hạn, hoặc trả bớt nợ nếu đang có nợ. Chuyển đi ngay trong ngày nhận thưởng, trước khi kịp nghĩ gì thêm.

Phần cho Tết và nghĩa vụ — khoảng ba phần mười. Biếu cha mẹ hai bên bao nhiêu, lì xì dự kiến bao nhiêu, sắm sửa bao nhiêu — ghi từng con số. Không phải để chi li từng đồng, mà để cái Tết có một cái khung. Tết có khung vẫn là Tết, vẫn đủ đầy — chỉ khác là qua Tết mình không giật mình.

Phần tự thưởng — phần còn lại. Tiêu không cần áy náy. Bạn xứng đáng — cả năm rồi. Cái hay của việc chia trước là ở chỗ này: khi phần tự thưởng đã được “cấp phép” rõ ràng, bạn tận hưởng nó trọn vẹn hơn nhiều so với kiểu vừa tiêu vừa lo không biết mình đang lẹm vào đâu.

Còn với những khoản mua sắm lớn — vài chục triệu trở lên — tôi giữ một quy tắc: chờ 30 ngày. Cái gì sau 30 ngày vẫn thấy đáng thì mua. Đến giờ, phần lớn những thứ tôi định xuống tiền trong lúc “máu” — qua 30 ngày nhìn lại đều thấy may là chưa.

Riêng với đầu tư, bài học từ vụ lỗ 50 triệu khiến tôi đặt thêm một nguyên tắc khác: không xuống tiền vào thứ mình chưa tự kiểm chứng — và chưa hiểu mình có thể mất tiền bằng cách nào.

Tỷ lệ không cần đúng y như trên — hoàn cảnh mỗi người mỗi khác, có người đang nặng nợ, có người cha mẹ đau ốm cần biếu nhiều hơn. Con số không quan trọng bằng nguyên tắc: mọi đồng thưởng đều có tên và có nhiệm vụ trước khi nó về đến nơi.

Tháng Ba nhìn lại

Không biết bạn có từng để ý cảm giác của tháng Ba — khi nhìn lại khoản thưởng của tháng Chạp?

Với phần lớn người tôi gặp, đó là một cái nhún vai: “Ừ thì… hết rồi.” Không đau đớn gì, chỉ hơi tiếc, rồi thôi, năm sau lại thế.

Nhưng có một cảm giác khác — của người mà đến tháng Ba, khoản thưởng vẫn đang nằm đâu đó làm việc cho họ: một phần trong quỹ dự phòng, một phần trong tích lũy, và cái Tết vừa rồi vẫn đầy đủ, vẫn vui. Cảm giác đó không ồn ào. Nó chỉ là một sự yên tâm nho nhỏ mỗi khi nghĩ đến.

Khoản thưởng cuối năm, xét cho cùng, hoặc là món quà mình gửi cho chính mình của một năm sau — hoặc là thứ bay hơi trong một tháng. Khác nhau không nằm ở số tiền, mà nằm ở 30 phút ngồi xuống trước khi tiền về.

Trưởng thành về tiền, đôi khi chỉ đơn giản là: biết trước tiền của mình sẽ đi đâu — thay vì tháng Ba mới ngồi hỏi nó đã đi đâu.