Năm ngoái, tháng cao nhất bạn nhận về bao nhiêu? Và tháng thấp nhất?

Không cần con số chính xác. Nhớ mang máng cũng được.

Nếu hai con số đó chênh nhau ba lần, năm lần — thì quản lý tiền khi thu nhập không ổn định là bài toán riêng của bạn, và gần như mọi hướng dẫn chia tiền bạn từng đọc đều không dùng được. Không phải vì chúng sai. Mà vì chúng được viết cho người nhận lương cố định vào ngày mùng năm hàng tháng. Còn bạn thì không.

Ngồi làm việc với nhiều gia đình trong mấy năm qua, tôi thấy nhóm này đông hơn nhiều so với người ta tưởng: người bán hàng ăn hoa hồng, tiểu thương, tài xế, thợ tự do, chủ quán nhỏ, người làm nông theo vụ, dân freelance. Và cả tôi nữa — nghề tư vấn tài chính cũng là nghề sống bằng hoa hồng, tháng đậm tháng nhạt là chuyện bình thường.

Vấn đề là gần như không ai chỉ cho họ cách chia tiền. Mọi công thức đều bắt đầu bằng một giả định mà họ không có: một con số cố định mỗi tháng.

Vấn đề không nằm ở tháng thấp — nằm ở chỗ không có mốc nào để bám

Người nhận lương cố định có một cái neo. Họ biết mùng năm về 15 triệu, tháng nào cũng vậy. Từ con số đó, mọi thứ khác tính được: thuê nhà bao nhiêu, ăn uống bao nhiêu, để dành bao nhiêu.

Người thu nhập dao động không có cái neo đó. Tháng này 40, tháng sau 8, tháng sau nữa 22. Hỏi “một tháng bạn kiếm bao nhiêu”, họ thường trả lời bằng một khoảng: “khoảng 15 tới 40”. Mà một khoảng thì không lập ngân sách được.

Không lập được ngân sách thì người ta chọn cách đơn giản nhất còn lại: tiêu theo cảm giác. Tháng nhiều thì rộng tay một chút. Tháng ít thì bóp lại, vay tạm chỗ này đắp chỗ kia, chờ tháng sau. Nghe thì linh hoạt. Nhưng nó có một chỗ hỏng rất kín.

Chỗ hỏng nằm ở những cam kết dài hạn — trả góp xe, học phí cho con, tiền thuê mặt bằng, gói này gói kia. Những thứ đó gần như luôn được ký trong tháng cao. Vì tháng cao là lúc con người tự tin nhất, thấy tương lai sáng nhất, và tin rằng tháng vừa rồi là bình thường mới chứ không phải may mắn.

Rồi tháng thấp tới. Cam kết thì cố định, thu nhập thì không. Khoảng cách đó phải lấp bằng thứ gì đó — thường là tiền tiết kiệm, rồi tới thẻ tín dụng, rồi tới vay mượn.

Người thu nhập theo mùa và cái bẫy của tháng đỉnh

Hồi tôi mới lên Cần Thơ học đại học, trong thành phố có một đại gia rất nổi tiếng — trùm buôn cá ba sa xuất khẩu. Ông cưới vợ cho con, rải thảm đỏ từ trong nhà ra tận ngoài cổng, dàn siêu xe rước dâu, cả thành phố kéo tới xem.

Tôi đứng nhìn và ngưỡng mộ thật lòng. Với một đứa sinh viên tỉnh lẻ mới lên thành phố, đó chính xác là hình ảnh của thành công.

Chưa đầy một năm sau, cả gia đình bị bắt vì vay ngân hàng không trả được.

Lúc đó tôi choáng. Sau này lớn hơn một chút, nghĩ lại, cái choáng chuyển thành một thứ lạnh hơn: thứ tôi ngưỡng mộ hôm đó có thể chỉ là lớp ngoài của một thứ đang sụp từ bên trong.

Cá ba sa xuất khẩu là nghề đúng nghĩa lên xuống theo mùa — theo giá, theo đơn hàng, theo thị trường bên kia. Có năm trúng đậm. Có năm lỗ nặng. Chuyện đó không có gì sai, nghề nào cũng có nhịp của nó.

Cái sai nằm ở chỗ khác: mức sống đã được nâng lên theo năm trúng đậm — và không hạ xuống được nữa.

Mà thật ra, chuyện này không phải chỉ của người giàu. Trong nghề tôi làm, tôi thấy nó lặp lại đủ nhiều để biết nó không liên quan gì đến trình độ hay thu nhập. Một bạn tư vấn tháng đó chốt được nhiều hợp đồng, nhận về hơn bốn mươi triệu. Tháng sau đổi xe, trả góp. Tháng sau nữa thị trường chậm lại, thu nhập còn sáu triệu. Khoản trả góp thì vẫn nguyên đó, tháng nào cũng tới đúng ngày, không hỏi han gì.

Không ai trong số đó thiếu hiểu biết. Họ chỉ mắc đúng một lỗi: dùng tháng đẹp nhất làm chuẩn cho cuộc đời.

Bạn không sống theo thu nhập trung bình — bạn sống theo tháng cao nhất

Đây là điều tôi muốn bạn giữ lại nếu chỉ giữ được một câu trong bài này.

Khi thu nhập dao động, ai cũng nghĩ mình đang sống theo mức trung bình. Nhưng trung bình chỉ là con số trên giấy. Cái thật sự quyết định cách bạn tiêu là mức sống mà bạn đã quen — và mức sống đó gần như luôn được thiết lập trong tháng đẹp nhất, rồi ở lại đó.

Vì lên thì dễ. Xuống mới khó.

Cho nên câu hỏi đúng không phải là “trung bình mỗi tháng tôi kiếm được bao nhiêu”. Câu hỏi đúng là: “tháng thấp nhất, tôi chắc chắn có bao nhiêu?”

Tôi gọi con số đó là thu nhập nền.

Thu nhập nền là mức thu nhập thấp nhất mà bạn gần như chắc chắn có được mỗi tháng, tính từ thực tế 12 tháng gần nhất — không phải con số bạn hy vọng, cũng không phải con số trung bình. Cách tính đơn giản nhất: lấy ba tháng thấp nhất trong năm qua, cộng lại, chia ba. Đó là nền của bạn.

Con số đó thường thấp hơn nhiều so với thứ bạn vẫn nghĩ về mình. Lần đầu tính ra, hầu hết mọi người đều hơi khó chịu. Đó là phản ứng bình thường — và cũng là dấu hiệu bạn đang nhìn đúng chỗ.

Nhưng thu nhập nền không phải để làm bạn nản. Nó là thứ duy nhất bạn có thể xây một hệ thống lên trên. Khi có nền, tự nhiên bạn tách được hai thứ vốn hay bị trộn vào nhau: tiền để sống và tiền để xây. Đây cũng chính là lý do vì sao tôi hay hướng dẫn mọi người nhìn tiền của mình theo hệ thống 6 Quỹ Cuộc Đời thay vì chỉ chia thành “tiêu” và “để dành” — vì khi thu nhập không đều, thứ bạn cần không phải kỷ luật nhiều hơn, mà là một cấu trúc rõ hơn để không phải quyết định lại mỗi tháng.

Ba việc cần làm — và một quy tắc cho tháng vượt nền

Nói thật với bạn nhé, phần này không có gì cao siêu. Nhưng nó khác hẳn cách người ta thường dạy, nên đọc chậm một chút.

Việc thứ nhất: thiết kế cuộc sống trên nền, không trên đỉnh.

Mọi khoản cố định — tiền nhà, trả góp, học phí, phí bảo hiểm, chi phí sinh hoạt căn bản — phải nằm gọn trong thu nhập nền. Không phải nằm gọn trong tháng trung bình. Nằm gọn trong nền.

Nghe thì khắt khe. Nhưng thử nghĩ ngược lại: nếu tổng cam kết cố định của bạn vượt quá nền, thì mỗi tháng thấp bạn đều đang thua lỗ, và bạn phải liên tục thắng ở tháng cao chỉ để hòa. Đó không phải kế hoạch tài chính. Đó là đánh cược mỗi tháng.

Việc thứ hai: chia theo phần trăm, không chia theo số tiền.

Đây là chỗ người thu nhập dao động hay bỏ cuộc. Họ đặt mục tiêu “mỗi tháng bỏ 5 triệu vào quỹ dự phòng”, làm được hai tháng, tháng thứ ba thu nhập tụt, không bỏ được, thấy mình thất bại, rồi bỏ luôn.

Cách đúng là cố định tỷ lệ, không cố định số tiền. Tháng nào cũng chia — kể cả tháng chỉ nhận 8 triệu. Số tiền vào từng quỹ sẽ thay đổi theo tháng. Tỷ lệ thì không đổi.

Tháng thấp mà vẫn bỏ được ba trăm nghìn vào quỹ dự phòng thì ba trăm nghìn đó không quan trọng vì giá trị của nó. Nó quan trọng vì bạn không đứt mạch. Với người thu nhập dao động, giữ được thói quen qua tháng thấp có giá trị hơn số tiền bỏ vào trong tháng cao.

Việc thứ ba: coi Quỹ Dự Phòng như một cái bình điều áp, không phải cái kho.

Với người lương cố định, quỹ dự phòng ba tới sáu tháng chi phí là đủ. Với người thu nhập dao động, tôi thường khuyên sáu tới chín tháng — vì quỹ này không chỉ để chống biến cố, nó còn phải làm thêm một việc nữa: san phẳng khoảng cách giữa tháng cao và tháng thấp.

Tháng cao thì nạp vào. Tháng thấp thì rút ra bù đúng phần thiếu, không rút thêm. Nhờ vậy, cuộc sống của bạn chạy đều dù thu nhập nhấp nhô. Đó là toàn bộ mục đích của nó.

Còn khi tháng thấp buộc phải cắt bớt, thứ tự tôi hay gợi ý là: giảm Quỹ Đầu Tư trước, giảm Quỹ Học Vấn sau, giữ nguyên Quỹ Sức Khỏe và Quỹ Dự Phòng. Lý do đơn giản — biến cố sức khỏe không chờ bạn có tháng đẹp mới xảy ra. Và tháng thấp trùng với biến cố là kịch bản duy nhất thật sự đánh gục người ta.

Và quy tắc cho tháng vượt nền.

Phần thu nhập vượt trên nền là phần dễ bốc hơi nhất. Nó đến bất ngờ, nên nó được tiêu bằng cảm xúc.

Có một cách chia mà tôi thấy nhiều người giữ được lâu: một nửa phần vượt nạp vào Quỹ Dự Phòng cho tới khi đủ mức mục tiêu, phần còn lại chia đôi — một nửa cho các quỹ dài hạn, một nửa cho phép tiêu thoải mái, không cần thấy có lỗi.

Cái phần “cho phép tiêu” đó quan trọng hơn bạn nghĩ. Một hệ thống không có chỗ để thở thì không ai giữ được quá vài tháng. Tôi không tin vào kỷ luật tuyệt đối. Tôi tin vào hệ thống mà một người bình thường vẫn sống được bên trong nó.

Cái cần ổn định không phải thu nhập

Có một điều tôi muốn nói rõ, vì nó hay bị hiểu ngược.

Thu nhập dao động không phải một khuyết tật tài chính cần chữa. Nó là hình dạng tự nhiên của rất nhiều nghề tử tế — nghề kinh doanh, nghề tự do, nghề sáng tạo, nghề tư vấn, nghề nông. Rất nhiều người trong số đó kiếm nhiều hơn hẳn người ăn lương cố định.

Vấn đề chưa bao giờ là con số lên xuống. Vấn đề là mức sống chỉ biết đi lên, và những cam kết dài hạn được ký trong lúc phấn khởi nhất.

Ông đại gia cá ba sa ngày đó không sụp vì một mùa cá xấu. Ông sụp vì đã sống, đã vay, đã cam kết theo những mùa cá đẹp — và khi mùa xấu tới, không còn khoảng trống nào để lùi.

Nếu bạn muốn nhìn kỹ hơn từng quỹ trong hệ thống và mức nào là hợp lý cho hoàn cảnh của mình, bài tổng quan về 6 Quỹ Cuộc Đời là chỗ nên bắt đầu — đọc xong bạn sẽ dễ tự trả lời hơn nhiều so với việc đi tìm một tỷ lệ chuẩn nào đó trên mạng.

Còn hôm nay, nếu bạn chỉ làm được một việc thôi, tôi đề nghị việc này: mở lại sao kê 12 tháng gần nhất, tìm ba tháng thấp nhất, cộng lại chia ba.

Nhìn con số đó một lúc. Rồi hỏi mình một câu: cuộc sống hiện tại của mình đang được xây trên con số này — hay trên con số của tháng đẹp nhất năm ngoái?

Thu nhập của bạn có thể không bao giờ đều. Nhưng cách bạn đối xử với nó thì có thể.