Thử trả lời câu này trong đầu, đừng nói ra vội: bạn hình dung mình ở tuổi 65 như thế nào?

Không phải hình dung mơ hồ kiểu “chắc là ổn thôi”. Mà cụ thể: sáng đó bạn dậy lúc mấy giờ, tiền sống hàng tháng đến từ đâu, ai là người bạn gọi khi thấy đau ở ngực.

Hầu hết những người tôi hỏi câu này đều im lặng vài giây. Rồi cười. Rồi nói: “Thôi, xa quá, tính sau.”

Câu trả lời đó không sai. Nhưng nó cũng không phải là câu trả lời. Nó là cách chúng ta đóng cửa một căn phòng mà mình không muốn bước vào.

Căn phòng đó, trong tài chính cá nhân, tên là quỹ hưu trí.

Vấn đề không nằm ở chỗ bạn không có tiền

Tôi từng nghĩ người ta không xây quỹ hưu trí vì thu nhập chưa đủ. Càng làm nghề lâu, tôi càng thấy điều đó chỉ đúng một phần rất nhỏ.

Vì có những người thu nhập 15 triệu vẫn để dành đều đặn được 1 triệu mỗi tháng cho tuổi già. Và có những người thu nhập 60 triệu, mua được xe, đổi được điện thoại mỗi năm, đi du lịch hai lần một năm — nhưng phần dành cho hưu trí bằng 0. Không phải họ tiêu hoang. Họ có kế hoạch cho gần như mọi thứ khác: kế hoạch mua nhà, kế hoạch cho con học trường nào, kế hoạch đổi công việc trong hai năm tới.

Chỉ riêng cái quỹ cho chính mình ở tuổi 65 là không có.

Nghĩa là vấn đề không nằm ở khả năng. Nó nằm ở chỗ khác — chỗ mà bảng tính Excel không chạm tới được.

Mà thật ra, nếu thuần tuý là chuyện toán học thì mọi người đã làm hết rồi. Bài toán hưu trí là bài toán dễ nhất trong tất cả các bài toán tài chính cá nhân: bỏ vào một số tiền cố định, để yên, chờ đủ lâu. Không cần thông minh. Không cần thời điểm. Không cần may mắn.

Nó chỉ cần bạn chịu ngồi xuống và nghĩ đến nó. Và đó chính là chỗ khó.

Người đàn ông đẩy xe dừa giữa trưa nắng

Có một buổi trưa tôi đi qua cầu. Nắng gắt kiểu miền Tây, cái nắng làm mặt đường nhìn như bốc hơi.

Trên cầu có một người đàn ông lớn tuổi đẩy xe dừa tươi. Cầu dốc. Ông đẩy chậm, cúi người về phía trước, mỗi bước một chút.

Tôi không biết ông bao nhiêu tuổi. Không biết ông có con cái không, có nhà không, có ai đợi ông ở đâu không. Tôi dừng lại nhìn một lúc rồi đi tiếp.

Nhưng cái cảm giác đó ở lại với tôi lâu hơn nhiều so với những thứ tôi đọc trong sách tài chính.

Không phải cảm giác tội nghiệp. Tôi không có quyền thương hại ai — biết đâu ông đẩy xe vì ông muốn, vì ông khoẻ, vì ở nhà buồn. Tôi không biết. Cái ở lại trong tôi là một câu hỏi khác, hướng về chính mình:

Mình sẽ như thế nào ở cái tuổi đó? Mình có đang làm gì để sau này không phải chọn giữa nghỉ ngơi và sinh tồn không?

Đó là lần đầu tiên tôi hiểu vì sao mình — và gần như tất cả mọi người tôi gặp — đều né chủ đề hưu trí.

Vì nghĩ đến quỹ hưu trí không phải là nghĩ đến tiền. Nghĩ đến quỹ hưu trí là nghĩ đến việc mình sẽ già đi.

Bạn đang tiết kiệm cho một người bạn chưa quen

Có một điều tôi để ý sau nhiều năm ngồi làm việc với các gia đình: khi nói về quỹ giáo dục cho con, người ta hào hứng. Khi nói về quỹ khẩn cấp, người ta gật đầu ngay. Khi nói về quỹ sức khoẻ, người ta hơi sợ nhưng vẫn nghe.

Đến quỹ hưu trí thì không khí trong phòng thay đổi. Người ta ngồi lùi ra sau ghế một chút.

Lý do, tôi nghĩ, là thế này: mọi quỹ khác đều phục vụ một người mà bạn đã biết rõ. Con bạn — bạn biết mặt nó, bạn ôm nó mỗi ngày. Bản thân bạn khi ốm — bạn từng ốm rồi, bạn nhớ cảm giác đó. Vợ hoặc chồng bạn — người đang ngồi cạnh bạn tối nay.

Còn người 65 tuổi kia? Bạn chưa từng gặp người đó. Không biết mặt. Không biết tính. Không biết người đó cần gì.

Não người vốn không giỏi yêu thương một người lạ. Kể cả khi người lạ đó là chính mình sau vài chục năm nữa.

Nên khi phải chọn giữa một chuyến đi chơi tháng này — có thật, sờ được, nhớ được — và 3 triệu bỏ vào một cái quỹ cho một người chưa tồn tại, chúng ta chọn chuyến đi. Không phải vì thiếu kỷ luật. Mà vì một bên có khuôn mặt, một bên thì không.

Thêm một lớp nữa: nghĩ đến tuổi già còn là thừa nhận rằng cơ thể mình sẽ yếu đi, rằng sẽ có ngày mình không kiếm tiền được nữa, rằng thời gian phía trước ít hơn thời gian phía sau. Không ai muốn ngồi với ý nghĩ đó vào tối thứ Ba sau một ngày làm việc mệt.

Nên chúng ta làm điều tự nhiên nhất: đóng cửa căn phòng đó lại. Và tự nhủ “tính sau”.

Đây cũng là lý do tôi không bao giờ bắt đầu một buổi nói chuyện về tài chính bằng chuyện hưu trí. Cái quỹ này phải nằm trong một hệ thống lớn hơn thì người ta mới nhìn nó nổi — tôi có giải thích đầy đủ cách 6 quỹ liên kết với nhau ở đây, vì đứng một mình, quỹ hưu trí luôn là cái bị bỏ lại sau cùng.

Cái giá của việc “tính sau” — bằng con số

Tôi không thích doạ ai bằng con số. Nhưng có một phép tính đơn giản đáng để bạn tự bấm máy một lần.

Giả sử bạn để dành 2 triệu mỗi tháng, với mức sinh lời trung bình 7%/năm.

• Bắt đầu năm 35 tuổi, đến 65 tuổi: bạn bỏ vào 720 triệu tiền gốc, nhận về khoảng 2,44 tỷ.
• Bắt đầu năm 45 tuổi, đến 65 tuổi: bạn bỏ vào 480 triệu tiền gốc, nhận về khoảng 1,04 tỷ.

Chênh lệch tiền gốc giữa hai người là 240 triệu. Chênh lệch kết quả cuối cùng là 1,4 tỷ.

Nói cách khác: 10 năm bạn dời lại vì “chưa nghĩ tới” có giá khoảng 1,4 tỷ. Không phải vì bạn tiêu mất số tiền đó. Mà vì bạn đã tiêu mất thứ không mua lại được — thời gian để tiền tự lớn.

Con số trên là minh hoạ, mức sinh lời thực tế có thể cao hơn hoặc thấp hơn. Nhưng cái nguyên tắc thì không đổi: trong bài toán hưu trí, thứ đắt nhất không phải số tiền bạn bỏ vào, mà là số năm bạn còn lại.

Và trớ trêu ở chỗ: lúc bạn còn nhiều năm nhất là lúc bạn ít muốn nghĩ đến nó nhất.

Vậy làm gì, khi mình biết là mình đang né?

Tôi không tin vào cách “cố ép bản thân phải quan tâm”. Cảm xúc không nghe lời lý trí theo kiểu đó. Cái nên làm là thiết kế sao cho bạn không cần phải quan tâm mỗi tháng.

Thứ nhất — cho người 65 tuổi đó một khuôn mặt.

Nghe hơi kỳ, nhưng nó hiệu quả. Ngồi xuống 10 phút, viết ra vài dòng thật cụ thể: 65 tuổi bạn sống ở đâu, sáng dậy làm gì, tiền sinh hoạt mỗi tháng khoảng bao nhiêu, bạn muốn còn tự đi lại được hay không. Khi người đó có hình hài, việc để dành cho họ không còn là hy sinh cho một người lạ nữa.

Thứ hai — đừng để quyết định này lặp lại mỗi tháng.

Nếu tháng nào bạn cũng phải tự chọn giữa “bỏ vào quỹ” và “tiêu”, thì sẽ có tháng bạn chọn tiêu. Điều đó bình thường. Cách xử lý không phải là gồng lên, mà là cắt luôn cái quyết định đó ra khỏi cuộc sống: lệnh chuyển tiền tự động ngay ngày lương về, hoặc một sản phẩm có tính cam kết dài hạn. Bạn quyết định một lần, không phải 360 lần.

Thứ ba — bắt đầu bằng con số nhỏ đến mức không đau.

Rất nhiều người không bắt đầu vì họ tính ra “phải để dành 8 triệu mỗi tháng mới đủ”, thấy không kham nổi, rồi bỏ luôn — về con số 0. Trong khi 1 triệu mỗi tháng bắt đầu từ hôm nay vẫn hơn 8 triệu mỗi tháng bắt đầu từ năm năm nữa. Cái bạn cần lúc này không phải là con số đúng. Cái bạn cần là cái quỹ đó tồn tại.

Thứ tư — nhìn nó như một cái quỹ, đừng nhìn nó như một khoản đầu tư.

Người thầy dạy tôi nghề này, ngày ông về hưu sau 20 năm, dặn tôi đúng một điều: hãy dạy người ta hiểu tiền theo hình thức quỹ, đừng nói chuyện lời lỗ. Vì khi bạn nhìn nó như đầu tư, bạn sẽ so sánh lãi suất, sẽ thấy chỗ khác lãi cao hơn, sẽ rút ra. Khi bạn nhìn nó như một cái quỹ — có tên, có mục đích, có người thụ hưởng cụ thể là bạn ở tuổi 65 — bạn sẽ không đụng vào.

Đó là khác biệt giữa một khoản tiền và một lời hứa.

Điều còn lại

Tôi vẫn nhớ hình ảnh người đàn ông trên cầu hôm đó. Không phải để tự doạ mình. Mà vì nó nhắc tôi một điều rất giản dị: tuổi già không tự lo cho mình.

Người 65 tuổi kia không có cách nào liên lạc với bạn. Không nhắn tin được, không gọi điện được, không ngồi xuống nói với bạn rằng tháng này để dành thêm một chút đi. Người đó hoàn toàn phụ thuộc vào những quyết định bạn đang đưa ra hôm nay — trong khi bạn thậm chí còn chưa muốn nghĩ đến sự tồn tại của họ.

Bạn không cần phải giải quyết xong chuyện hưu trí trong tuần này. Không ai làm được điều đó.

Nhưng có lẽ bạn có thể làm một việc nhỏ hơn nhiều: mở cửa căn phòng đó ra, đứng ở ngưỡng cửa, nhìn vào trong một lát. Không cần bước hẳn vào. Chỉ cần thôi giả vờ là nó không có ở đó.

Rồi từ chỗ đó, mọi thứ khác dễ hơn — quỹ hưu trí nằm ở đâu trong 6 Quỹ Cuộc Đời và nên chiếm bao nhiêu phần trong thu nhập của bạn là câu chuyện tiếp theo, và nó thực tế hơn bạn nghĩ.

Trưởng thành, nhiều khi, không phải là kiếm được nhiều hơn.

Mà là dám nhìn thẳng vào những thứ mình vẫn tránh nhìn.