Có một câu hỏi tôi hay hỏi lại khi ngồi với ai đó về tiền.

Không phải “anh chị có tiết kiệm không”. Câu đó ai cũng trả lời được.

Câu tôi hỏi là: “Anh chị đang để dành bao nhiêu, và bao nhiêu thì anh chị thấy đủ?”

Vế đầu thì hầu hết trả lời được. Vế sau thì gần như không ai. Có người cười, nói “đủ sao được em”. Có người im một lúc rồi bảo “thật ra anh chưa nghĩ tới”.

Và đó chính là chỗ vấn đề nằm.

Biết phải để dành là một chuyện. Biết bao nhiêu là đủ lại là chuyện khác

Người Việt mình không thiếu ý thức tiết kiệm. Thế hệ cha mẹ tôi tiết kiệm giỏi hơn tôi nhiều. Vấn đề không nằm ở việc có để dành hay không.

Vấn đề là không ai đặt cho mình một mức sàn.

Khi không có mức sàn, hai chuyện sẽ xảy ra — và cả hai đều không tốt.

Chuyện thứ nhất: bạn để dành theo cảm xúc. Tháng nào dư thì bỏ vào, tháng nào hụt thì thôi. Không có đích đến, nên không có cảm giác tiến bộ. Ba năm sau nhìn lại, số tiền có tăng nhưng bạn vẫn không biết mình đang an toàn hay chưa. Rồi một hôm có việc gấp, bạn rút ra dùng — và rút bao nhiêu cũng thấy hợp lý, vì có mức nào để so đâu.

Chuyện thứ hai ngược lại: bạn tích lũy mãi mà không dám dùng. Tiền nằm trong sổ tiết kiệm mười năm, chống trượt giá còn không nổi. Bạn không dám chuyển sang đầu tư vì sợ mất, cũng không dám tiêu vì sợ thiếu. Đây là kiểu người tôi gặp nhiều nhất ở tuổi 40 trở lên — an toàn giả, và đánh đổi bằng cả một thập kỷ.

Mà thật ra, cả hai kiểu đều bắt nguồn từ cùng một chỗ: không biết vạch đích ở đâu thì không biết mình đang ở đâu.

Người đàn ông đẩy xe dừa trên cầu

Có một buổi trưa tôi chạy xe qua cầu, thấy một người đàn ông lớn tuổi đẩy xe dừa tươi đi bán. Nắng gắt, dốc cầu, xe nặng.

Tôi không biết ông bao nhiêu tuổi. Không biết hoàn cảnh ông thế nào. Có thể ông khỏe và thích lao động — cũng có thể không.

Nhưng tôi dừng lại nhìn một lúc. Và cảm giác đó ở lại với tôi lâu hơn nhiều so với những thứ tôi đọc trong sách.

Không phải cảm giác thương hại. Mà là một câu hỏi tự bật ra: ở tuổi đó, mình sẽ như thế nào? Mình có đang làm gì để không phải chọn giữa nghỉ ngơi và sinh tồn không?

Ngồi làm việc với hàng trăm gia đình nhiều năm nay, điều tôi thấy rõ nhất là: rất ít người rơi vào tình cảnh đó vì một quyết định sai lớn. Hầu hết là vì suốt hai ba mươi năm, không ai từng ngồi xuống hỏi họ một câu đơn giản — “đến lúc đó, bác cần bao nhiêu?”

Không có câu hỏi đó thì không có con số. Không có con số thì không có kế hoạch. Không có kế hoạch thì mọi thứ phụ thuộc vào việc mình còn khỏe được bao lâu.

Mức sàn không phải một con số. Nó là bội số của chi phí sống

Đây là chỗ tôi muốn bạn dừng lại lâu hơn một chút.

Sai lầm phổ biến khi đọc các bài về quỹ là đi tìm con số tuyệt đối. “Quỹ dự phòng phải có 50 triệu.” “Quỹ hưu trí phải 2 tỷ.”

Những con số đó vô nghĩa. Vì 50 triệu với người chi 8 triệu/tháng là gần 6 tháng sống được. Với người chi 40 triệu/tháng thì chưa được 6 tuần.

Mức sàn của mỗi quỹ không đo bằng tiền. Nó đo bằng số tháng chi phí sống của chính bạn.

Nên trước khi đọc tiếp, bạn cần một con số duy nhất: chi phí sống một tháng của gia đình bạn. Không phải thu nhập. Là số tiền thật sự phải chi ra để mọi thứ vận hành bình thường — ăn uống, nhà cửa, điện nước, học phí, xăng xe, trả nợ. Gọi nó là X.

Tất cả mức sàn dưới đây tính theo X.

Bốn giai đoạn — và mức sàn tương ứng

Tôi chia theo cột mốc đời, không chia theo tuổi. Vì tuổi không quyết định trách nhiệm tài chính. Số người phụ thuộc vào bạn mới quyết định.

Một người 35 tuổi độc thân và một người 28 tuổi có hai con nhỏ — mức sàn của họ hoàn toàn khác nhau, dù người kia lớn hơn 7 tuổi.

Còn nếu bạn chưa nắm rõ 6 quỹ gồm những gì và vì sao lại là 6 chứ không phải 3 hay 10, tôi đã viết riêng một bài đầy đủ về hệ thống 6 Quỹ Cuộc Đời — nên đọc trước, vì phần dưới đây sẽ dễ hiểu hơn nhiều.

Giai đoạn 1 — Mới đi làm, chưa ai phụ thuộc

Đây là giai đoạn nhẹ nhất về trách nhiệm, và nặng nhất về thói quen. Cái bạn xây bây giờ không phải số tiền — mà là cơ chế.

• Quỹ Dự Phòng: 3X. Ba tháng chi phí sống. Đây là quỹ đầu tiên và duy nhất bạn cần lo trong 1–2 năm đầu.
• Quỹ Sức Khỏe: 1X. Đủ để tự trả một đợt nằm viện ngắn mà không phải gọi về nhà.
• Quỹ Học Vấn: 1X mỗi năm. Ở tuổi này, tiền bỏ vào chính mình có tỷ suất sinh lời cao nhất trong tất cả các loại đầu tư.
• Quỹ Hưu Trí: 5–10% thu nhập, đều đặn. Chưa cần mức tổng. Chỉ cần dòng chảy không đứt.
• Quỹ Di Sản: bằng tổng nợ đang có. Nếu không nợ và không ai phụ thuộc, chưa cần vội.
• Quỹ Đầu Tư: chỉ mở sau khi Dự Phòng đủ 3X. Không sớm hơn.

Sai lầm hay gặp ở giai đoạn này là nhảy thẳng vào đầu tư khi chưa có đệm. Rồi thị trường xuống đúng lúc cần tiền gấp — buộc phải bán lỗ. Không phải vì chọn sai kênh, mà vì không có quỹ dự phòng đứng phía sau.

Giai đoạn 2 — Lập gia đình, chưa có con

Hai người, hai nguồn thu nhập, chi phí chung. Nghe thì an toàn hơn. Nhưng đây là lúc bắt đầu có người thứ hai chịu hậu quả nếu bạn gặp chuyện.

• Quỹ Dự Phòng: 4–6X. Tính trên chi phí sống chung, không phải riêng.
• Quỹ Sức Khỏe: 2X.
• Quỹ Học Vấn: giữ nguyên 1X/năm, nhưng nên bắt đầu tách một phần cho kế hoạch con cái.
• Quỹ Hưu Trí: 10–15% thu nhập. Đây là giai đoạn vàng — chưa có con, chi phí còn nhẹ, thời gian còn dài.
• Quỹ Di Sản: tổng nợ + 24X. Nghĩa là nếu một người không còn, người ở lại có hai năm để sắp xếp lại cuộc đời mà không phải bán nhà.
• Quỹ Đầu Tư: 10% thu nhập.

Con số 24X ở quỹ Di Sản thường làm nhiều cặp vợ chồng giật mình. Nhưng bạn thử nghĩ: nếu chỉ còn một người, người đó cần bao lâu để ổn định lại về mặt tinh thần trước khi tính chuyện tiền bạc? Sáu tháng là quá ít.

Giai đoạn 3 — Có con nhỏ

Đây là giai đoạn rủi ro cao nhất của một đời người. Chi phí đỉnh, trách nhiệm đỉnh, mà thu nhập thì chưa chắc đã đỉnh.

• Quỹ Dự Phòng: 6X. Không thương lượng. Có con nghĩa là không thể “thắt lưng buộc bụng tạm mấy tháng”.
• Quỹ Sức Khỏe: 3X. Nhà có trẻ nhỏ, tần suất vào viện tăng — và luôn vào lúc không hẹn trước.
• Quỹ Học Vấn: theo mốc, không theo tháng. Con vào lớp 1 cần bao nhiêu, vào đại học cần bao nhiêu — tính ngược từ đó ra số tiền mỗi tháng.
• Quỹ Hưu Trí: 15% thu nhập. Đây là chỗ nhiều người cắt đầu tiên khi có con. Hiểu được — nhưng cắt hưu trí để lo cho con là chuyển gánh nặng sang chính đứa con đó, hai mươi năm sau.
• Quỹ Di Sản: tổng nợ + (số năm đến khi con 22 tuổi) × 12X. Con 3 tuổi thì con số này là 19 năm chi phí sống. Nghe lớn, nhưng đó là con số thật.
• Quỹ Đầu Tư: phần còn dư. Không ép.

Giai đoạn 4 — Trung niên, cận hưu

Từ khoảng 45 tuổi trở đi, luật chơi đổi. Trước đây bạn có thời gian để sửa sai. Bây giờ thì không còn nhiều.

• Quỹ Dự Phòng: 6–12X. Vì mất việc ở tuổi này, thời gian tìm được việc mới dài hơn hẳn.
• Quỹ Sức Khỏe: 6X. Đây là lúc chi phí y tế thật sự đến, không còn là giả định.
• Quỹ Học Vấn: chuyển hướng. Không còn học để thăng tiến, mà học một nghề có thể làm tiếp sau 60.
• Quỹ Hưu Trí: đây là quỹ chính — mốc 20–25 lần chi phí sống một năm. Tức 240X đến 300X. Đọc đến đây nhiều người sẽ thấy nản. Nhưng con số đó không phải để bạn đạt được trong năm nay — nó là để bạn biết mình đang ở đâu trên đường.
• Quỹ Di Sản: rõ ràng hóa. Ai nhận gì, giấy tờ ở đâu, ai biết chuyện. Phần lớn rắc rối thừa kế tôi từng chứng kiến không đến từ thiếu tiền — mà đến từ thiếu thông tin.
• Quỹ Đầu Tư: giảm rủi ro. Không còn thời gian để chờ thị trường hồi.

Ba điều cần nhớ khi áp bảng này vào đời mình

Một — mức sàn là sàn, không phải đích. Nó là ngưỡng để bạn ngủ được. Vượt qua rồi thì mới tính đến chuyện tăng trưởng. Nhiều người nhầm hai thứ này, rồi cả đời loay hoay ở mức phòng thủ.

Hai — xây theo thứ tự, đừng xây song song. Dự Phòng trước, rồi Sức Khỏe, rồi mới đến những quỹ dài hạn. Chia tiền cho sáu quỹ cùng lúc khi thu nhập còn mỏng thì quỹ nào cũng lửng lơ, và không quỹ nào bảo vệ được bạn.

Ba — chuyển giai đoạn thì phải tính lại. Cưới, sinh con, đổi nghề, cha mẹ già đi — mỗi lần như vậy, X thay đổi và mức sàn thay đổi theo. Không biết bạn có từng ngồi tính lại sau khi có con chưa. Đa số thì không — vẫn giữ nguyên con số của thời độc thân, và cứ tưởng mình đang an toàn.

À mà nói thật với bạn nhé: bảng ở trên không phải để bạn làm đúng hết ngay tháng này. Không ai làm được vậy. Nó là để bạn biết mình đang thiếu ở đâu — và thiếu bao nhiêu.

Biết mình thiếu 4 tháng chi phí sống ở quỹ dự phòng thì khác hoàn toàn với việc chỉ mơ hồ thấy “hình như chưa đủ”. Cái thứ nhất là một việc cần làm. Cái thứ hai là một nỗi lo dai dẳng không có hình thù.

Nếu bạn muốn hiểu vì sao sáu quỹ này lại đi cùng nhau, và vì sao thiếu một quỹ thì năm quỹ còn lại cũng yếu đi, bài viết về 6 Quỹ Cuộc Đời có phần giải thích đầy đủ hơn.

Con số bạn cần không lớn như bạn nghĩ

Tôi hay gặp phản ứng thế này: đọc xong thấy nặng quá, thôi để năm sau tính.

Nhưng thử nhìn lại một chút. Ở giai đoạn 1, mức sàn của quỹ đầu tiên chỉ là ba tháng chi phí sống. Nếu bạn chi 10 triệu/tháng, đó là 30 triệu. Để dành 2,5 triệu mỗi tháng thì một năm là xong.

Một năm — để đổi lấy việc không bao giờ phải hỏi vay ai khi có chuyện gấp.

Cái khó không nằm ở con số. Nó nằm ở chỗ phải ngồi xuống, tính ra X của mình, rồi thành thật đối chiếu xem mình đang ở đâu. Phần lớn người tôi gặp né đúng bước đó — vì sợ con số thật sẽ khó nhìn.

Mà con số thật thì có khó nhìn đến đâu, nó cũng đang ở đó rồi. Nhìn hay không nhìn, nó vẫn vậy.

Chỉ khác một điều: nhìn rồi thì bắt đầu làm được cái gì đó.