Năm học 2025–2026, mức trần học phí của một trường đại học công lập chưa tự bảo đảm chi thường xuyên là 3,11 triệu đồng một tháng.

Năm học 2026–2027, con số đó là 3,5 triệu.

Một năm. Tăng gần 13%.

Đọc hai con số đó, bạn có thể thấy nó bình thường. Tôi cũng vậy, lần đầu. Cho đến khi tôi lấy máy tính ra và nhân nó lên 15 năm — đúng bằng quãng đường từ lúc một đứa trẻ 3 tuổi đến ngày nó cầm giấy báo nhập học trên tay.

Mười lăm năm cũng là quãng thời gian mà một quỹ giáo dục cho con thường được xây.

Một năm đại học hôm nay, ở mức trần đó, khoảng 31 triệu. Bốn năm: khoảng 124 triệu.

Nếu học phí tăng trung bình 8% mỗi năm — mức thấp hơn cả con số 13% ở trên — thì 15 năm sau, bốn năm đại học của con bạn không còn là 124 triệu. Nó là khoảng 395 triệu.

Nếu tăng 10% mỗi năm: 520 triệu.

Cùng một tấm bằng. Cùng một ngôi trường. Chỉ khác thời điểm đứa trẻ bước vào.

Vấn đề không nằm ở việc bạn để dành ít

Hầu hết cha mẹ tôi gặp đều đang để dành cho con. Có người 2 triệu một tháng, có người 5 triệu. Rất ít người không làm gì cả.

Vấn đề nằm ở chỗ khác: họ để dành theo giá của hôm nay.

Câu hỏi mà gần như ai cũng hỏi khi mở quỹ giáo dục là: “Bây giờ học đại học tốn bao nhiêu?” Rồi lấy con số đó làm đích, chia cho số năm còn lại, ra một con số mỗi tháng, và yên tâm.

Nhưng đó là câu hỏi sai. Câu hỏi đúng là: “Năm con tôi vào trường, học phí lúc đó bao nhiêu?”

Hai câu hỏi nghe gần giống nhau. Kết quả chênh nhau gấp ba, gấp bốn lần.

Còn một chỗ nữa, âm thầm hơn. Phần lớn quỹ giáo dục ở Việt Nam nằm trong sổ tiết kiệm — an toàn, dễ hiểu, lãi khoảng 5% một năm. Trong khi thứ mà quỹ đó phải mua — giáo dục — đang tăng giá 8–15% một năm.

Nghĩa là mỗi năm trôi qua, số tiền trong sổ thì nhiều lên, nhưng số giờ học mà nó mua được lại ít đi.

Mà thật ra đây mới là điều đáng nói: bạn không hề tiêu một đồng nào của quỹ đó. Bạn kỷ luật tuyệt đối. Và bạn vẫn thua.

Ngày con mười tám tuổi vẫn sẽ đến, đúng ngày

Có một buổi làm hồ sơ tôi nhớ rất lâu.

Khách hàng của tôi mất vì tai nạn. Anh để lại một đứa con gái ba tuổi. Gia đình bên nội nhận nuôi, rồi sau khi nhận tiền chi trả, họ ngồi lại bàn với nhau và quyết định dùng một phần lập lại một khoản riêng — để 15 năm nữa, khi con bé 18 tuổi, nó có đủ tiền học tiếp hoặc bắt đầu cuộc sống của nó.

Hôm đó tôi ngồi trong phòng khách nhà họ. Trên bàn là giấy tờ và con số. Còn con bé thì chạy quanh, thỉnh thoảng dừng lại nhìn mấy người lớn đang cúi mặt, rồi lại chạy tiếp. Nó không biết chuyện gì đang xảy ra.

Không có cảm giác nào đúng trong căn phòng đó cả.

Điều ở lại với tôi sau hôm ấy không phải là nỗi buồn — cái đó thì ai cũng thấy. Điều ở lại là một nhận thức rất lạnh: ngày con bé 18 tuổi vẫn sẽ đến, đúng ngày, bất kể chuyện gì đã xảy ra với gia đình nó.

Không có ai hoãn ngày đó lại vì hoàn cảnh. Không có ai giảm học phí vì bố con bé mất sớm. Cái đích cứ đứng đó, đúng chỗ, đúng thời điểm, và nó không quan tâm đến việc người đang chạy về phía nó có còn đủ sức hay không.

Ngồi làm việc với nhiều gia đình, tôi nhận ra đây là điểm khiến quỹ giáo dục khác hẳn mọi quỹ còn lại trong 6 Quỹ Cuộc Đời.

Vì sao quỹ giáo dục khác mọi quỹ còn lại

Thử nhìn lại từng quỹ một.

Quỹ hưu trí trễ hai năm — bạn nghỉ hưu muộn hơn hai năm, không sao. Quỹ đầu tư đang lỗ — bạn chờ thêm một chu kỳ, thị trường thường quay lại. Quỹ mua nhà chưa đủ — bạn thuê thêm một thời gian nữa. Ngay cả quỹ khẩn cấp, nếu thiếu, bạn còn có thể xoay.

Tất cả những quỹ đó đều co giãn được về mặt thời gian.

Quỹ giáo dục thì không.

Con vào lớp một năm sáu tuổi. Con thi đại học năm mười tám tuổi. Hai mốc đó đã được ấn định từ ngày đứa trẻ sinh ra, và không có bất kỳ điều gì trong đời bạn — mất việc, ốm đau, kinh tế khó khăn, làm ăn thất bại — có thể dời chúng đi một ngày.

Đó là lý do quỹ giáo dục cần được đối xử khác. Nó không phải một khoản “để dành cho con”. Nó là một cuộc chạy đua có vạch đích cố định về thời gian, nhưng vạch đích lại di chuyển về giá trị.

Bạn biết chính xác mình phải về đích ngày nào. Bạn không biết chính xác lúc đó cần bao nhiêu tiền. Và cái đích thì mỗi năm lại lùi xa thêm 8–15%.

Nói thật với bạn nhé, phần lớn cha mẹ không thua vì lười. Họ thua vì họ đang chạy về phía một điểm đứng yên, trong khi cái đích đã đi chỗ khác từ lâu.

Ba lớp chiến lược bù đắp học phí tăng

Không có phép màu nào ở đây. Chỉ có ba việc phải làm, theo đúng thứ tự.

Lớp 1 — Định giá lại cái đích theo giá tương lai

Đừng lấy học phí hôm nay làm mục tiêu. Lấy học phí hôm nay, rồi nhân với hệ số của số năm còn lại.

Cách nhẩm nhanh, không cần máy tính tài chính:

• Còn 10 năm → nhân 2,2 lần (giả định tăng 8%/năm)
• Còn 15 năm → nhân 3,2 lần
• Còn 18 năm → nhân 4 lần

Ví dụ: con bạn 3 tuổi, bạn nhắm một trường tư mức trung bình, học phí đại học hiện tại 80 triệu một năm, bốn năm là 320 triệu. Còn 15 năm. Đích thật của bạn không phải 320 triệu — mà khoảng 1 tỷ.

Con số này làm nhiều người choáng. Nhưng thà choáng bây giờ, khi còn 15 năm để xử lý, hơn là choáng vào tháng con nộp hồ sơ.

Mỗi năm mở lại bảng tính một lần, cập nhật học phí thực tế, tính lại hệ số. Cái đích di chuyển thì phép đo cũng phải di chuyển theo.

Lớp 2 — Buộc quỹ chạy nhanh hơn học phí

Đây là lớp mà nhiều người bỏ qua, và nó là lớp quyết định.

Vẫn ví dụ đó: cần 1 tỷ sau 15 năm.

• Nếu quỹ để trong tiết kiệm 5%/năm → bạn phải bỏ ra khoảng 3,7 triệu mỗi tháng
• Nếu quỹ sinh lời 8%/năm → khoảng 2,9 triệu mỗi tháng
• Nếu quỹ sinh lời 10%/năm → khoảng 2,4 triệu mỗi tháng

Chênh lệch giữa dòng đầu và dòng cuối là 1,3 triệu mỗi tháng — trong 15 năm là hơn 230 triệu tiền túi bạn phải bỏ thêm ra, chỉ vì để tiền sai chỗ.

Nguyên tắc đơn giản: tỷ suất sinh lời của quỹ giáo dục phải cao hơn tốc độ tăng học phí. Nếu không, mỗi năm bạn đều đang lùi, dù sổ tiết kiệm vẫn dày lên.

Cách thường dùng là chia quỹ theo khoảng cách đến đích: phần tiền còn hơn 10 năm mới cần thì để ở nơi sinh lời cao hơn và chấp nhận biến động; phần tiền còn dưới 3 năm thì kéo về nơi an toàn, vì lúc đó bạn không còn thời gian để chờ thị trường phục hồi. Càng gần ngày con nhập học, quỹ càng phải “chậm và chắc”.

Lớp 3 — Bảo vệ cái dòng tạo ra quỹ

Hai lớp trên đều giả định một điều: rằng tháng nào bạn cũng đóng được.

Mà cái giả định đó chính là chỗ mong manh nhất.

Quỹ giáo dục không được xây bằng số tiền đang có. Nó được xây bằng khả năng đóng góp đều đặn trong 15–18 năm của bạn. Số tiền trong tài khoản chỉ là kết quả. Cái nguồn tạo ra nó mới là thứ thật sự cần được bảo vệ.

Câu hỏi để tự trả lời, không cần trả lời cho ai: Nếu năm sau tôi không còn thu nhập, cái quỹ này còn chạy tiếp được bao lâu?

Nếu câu trả lời là “dừng ngay tháng đó” — thì bạn chưa có quỹ giáo dục. Bạn mới có một thói quen tiết kiệm tốt, và một thói quen thì phụ thuộc hoàn toàn vào việc bạn còn khoẻ mạnh và còn đi làm.

Gia đình trong câu chuyện phía trên đã làm đúng lớp thứ ba này — dù họ làm nó trong hoàn cảnh không ai muốn.

Con số bạn nên tính tối nay

Không biết bạn có từng ngồi tính con số đó cho con mình chưa.

Nếu chưa, bạn không cần làm gì to tát tối nay. Chỉ cần mở máy tính, gõ học phí một năm hiện tại của ngôi trường bạn đang nhắm, nhân lên theo số năm còn lại, rồi nhìn con số hiện ra.

Nó có thể làm bạn hơi khó chịu. Điều đó bình thường. Một con số đúng thường không dễ chịu bằng một con số mơ hồ — nhưng chỉ có nó mới cho bạn thời gian để xoay xở.

Và nếu bạn đang ở giai đoạn muốn sắp xếp lại toàn bộ, không riêng phần giáo dục, thì quỹ này chỉ là một trong sáu — cách sáu quỹ ăn khớp với nhau mới là thứ giữ cho cả hệ thống đứng vững khi một quỹ gặp chuyện.

Mười lăm năm nghe rất dài khi bạn nhìn về phía trước.

Nó ngắn hơn nhiều khi bạn nhìn lại.