Bạn nhớ được bao nhiêu con số về tiền của chính mình?

Thử trả lời nhanh giúp tôi: tháng vừa rồi bạn giữ lại được bao nhiêu phần trăm thu nhập?

Không phải ước chừng. Con số thật.

Hầu hết người tôi hỏi đều dừng lại vài giây rồi cười. Không phải vì họ tiêu hoang, mà vì chưa ai nói với họ rằng đó là một con số đáng biết.

Tôi cũng từng như vậy. Có một giai đoạn, mỗi lần đón con gái đi học về tôi hay ghé mua cho con cái bánh, gói quà vặt. Thương con thì mua. Cho đến hôm tôi ngồi cộng lại cả tháng, ước tính gần một triệu đồng.

Điều làm tôi dừng lại không phải một triệu. Là việc mình đã sống nhiều tháng liền bên cạnh một con số chưa từng nhìn thấy. Và nếu có một con số như thế, chắc còn những con số khác.

Câu trả lời nhanh

Chỉ số sức khỏe tài chính là những con số mô tả tình trạng tài chính hiện tại của một người, như huyết áp và nhịp tim mô tả tình trạng cơ thể. Chúng không nói bạn giàu hay nghèo, chúng nói bạn đang vững hay đang mỏng, và mỏng ở chỗ nào.

Có bảy con số như vậy. Không cần app, không cần giỏi Excel, không cần thu nhập cao — cần một buổi tối yên tĩnh và sự thành thật với chính mình.

Chỉ số sức khỏe tài chính là gì — và vì sao bảy con số này quan trọng

Bạn đi khám, bác sĩ không hỏi “anh thấy khỏe không” rồi kết luận. Bác sĩ đo huyết áp, đo đường huyết, đo mỡ máu — vì cảm giác chủ quan hay sai, còn con số thì không.

Tiền bạc cũng vậy. Cảm giác “tháng này ổn” phần lớn đến từ số dư tài khoản vào ngày bạn nhìn vào nó. Nó không nói bạn trụ được bao lâu nếu mất việc, đang nợ nhiều hay ít so với sức mình, một năm qua đi lên hay đi xuống. Bảy con số dưới đây trả lời được những câu đó — và cả bảy đều là con số của riêng bạn, có ý nghĩa khi so với chính mình của sáu tháng trước.

Con số 1 — Thu nhập thật sự vào tay mỗi tháng

Không phải lương ghi trên hợp đồng. Là số tiền thật sự về tài khoản sau khi trừ hết, cộng mọi nguồn khác nếu có: làm thêm, cho thuê, thưởng chia đều ra các tháng.

Nghe hiển nhiên, nhưng nhiều người trả lời sai theo hướng cao hơn thực tế — mà mọi con số phía sau đều lấy nó làm mẫu số.

Con số 2 — Chi phí sống tối thiểu mỗi tháng

Là số tiền để bạn tồn tại bình thường trong một tháng không có gì đặc biệt: nhà, điện nước, ăn uống cơ bản, đi lại, khoản cố định phải trả. Không tính du lịch, mua sắm, quà cáp.

Đây là con số quan trọng thứ nhì trong bảy, vì nó trả lời câu “tôi cần bao nhiêu để thở được nếu tháng tới không có thu nhập”.

Con số 3 — Tỷ lệ tiết kiệm

Lấy phần bạn giữ lại được trong tháng chia cho thu nhập thật sự. Ra phần trăm.

Đừng đi tìm một con số chuẩn. Với người mới đi làm, thuê nhà ở thành phố, phụ giúp gia đình, mốc “phải để dành 20%” có thể bất khả thi — biết nó chỉ khiến bạn thấy mình thất bại. Tỷ lệ tiết kiệm có giá trị ở chỗ khác: tháng này bao nhiêu, và sáu tháng nữa nhích lên được không.

Ba phần trăm mà đều đặn vẫn tốt hơn hai mươi phần trăm trong tưởng tượng.

Con số 4 — Số tháng bạn sống được nếu mất thu nhập

Lấy tổng số tiền bạn rút ra dùng ngay được — tiền mặt, tài khoản thanh toán, tiết kiệm không kỳ hạn — chia cho con số 2. Kết quả là một số tháng. Có thể là 4, có thể là 0,5.

Đây là con số làm người ta im lặng lâu nhất. Nó không nói về giàu nghèo, nó nói về khoảng thời gian bạn được phép bình tĩnh khi có chuyện — thời gian để tìm việc mới mà không phải nhận đại, để chữa bệnh mà không phải vay.

Con số 5 — Tỷ lệ nghĩa vụ nợ trên thu nhập

Cộng tất cả khoản phải trả hằng tháng cho các món nợ: trả góp, vay tiêu dùng, dư nợ thẻ tín dụng, tiền vay người quen có hẹn kỳ trả. Chia cho con số 1.

Con số này cho biết mỗi tháng bạn đang làm việc bao nhiêu phần cho hôm qua. Càng cao thì khả năng chịu một cú sốc càng mỏng, vì nghĩa vụ nợ không giảm theo thu nhập.

Con số 6 — Tài sản ròng

Tổng những gì bạn có, trừ tổng những gì bạn nợ. Có thể ra số âm, và điều đó tự nó không nói lên gì cả.

Đây là con số duy nhất trong bảy con số cho thấy hướng đi. Ghi lại hôm nay, sáu tháng sau ghi lại lần nữa. Nếu nó đi lên, mọi thứ đúng hướng dù tháng nào cũng thấy chật vật. Nếu nó đi xuống trong khi thu nhập không giảm, có một chỗ rò rỉ bạn chưa tìm ra.

Sáu con số đầu đang chạm vào nhau — thu nhập, chi tiêu, dự phòng, nợ — đó là lý do 6PLAN xếp chúng thành một hệ. Tôi viết kỹ hơn trong bài quản lý tiền cá nhân từ con số 0.

Con số 7 — Hệ số bảo vệ

Câu hỏi của con số này: nếu thu nhập của bạn dừng lại — vì tai nạn, vì bệnh nặng, vì bạn không còn — thì những người đang phụ thuộc vào bạn sống tiếp được bao lâu?

Cách tính: cộng tất cả những gì gia đình có thể dùng trong trường hợp đó — tiền tiết kiệm, tài sản bán được, thu nhập của người còn lại trong nhà, phần được chi trả từ hợp đồng bảo hiểm nếu có — rồi chia cho chi phí sống hằng tháng của gia đình.

Với người độc thân chưa ai phụ thuộc, con số này chưa cần vội. Với người đang nuôi con nhỏ hoặc phụ giúp cha mẹ, nó nặng nhất trong bảy.

Có bốn cách xử lý một rủi ro: né tránh, giảm khả năng nó xảy ra, tự gánh bằng tiền của mình, hoặc chuyển hậu quả tài chính cho bên khác qua hợp đồng bảo hiểm. Ai cũng đang dùng một trong bốn cách — kể cả người chưa từng nghĩ tới, vì “chưa làm gì cả” là đang tự gánh.

Nếu bạn đang có hoặc cân nhắc một hợp đồng bảo hiểm, hai điều nên biết để con số 7 không bị tính quá đẹp. Số tiền bảo hiểm ghi trong hợp đồng là số tối đa công ty có thể phải trả, không phải khoản mặc định luôn được nhận. Và hợp đồng nào cũng có điều khoản loại trừ — những trường hợp không được chi trả — cùng thời gian chờ với các bệnh; riêng tai nạn thì không có thời gian chờ.

Bảy con số này áp vào ai, trong hoàn cảnh nào

Không phải lúc nào bảy con số cũng nặng như nhau.

Mới đi làm một hai năm, ở trọ, chưa ai phụ thuộc: con số 2, 3 và 4 là của bạn. Con số 6 có thể đang âm — bình thường. Con số 7 chưa cần vội.

Vừa lập gia đình hoặc mới có con: trọng tâm dịch sang con số 4 và 7. Chi phí sống tối thiểu vừa tăng đáng kể, và lần đầu có người khác phụ thuộc vào thu nhập của bạn.

Thu nhập không đều — làm tự do, kinh doanh, hoa hồng: con số 1 tính theo trung bình sáu đến mười hai tháng gần nhất, không lấy tháng cao nhất. Con số 4 cần dày hơn, vì một tháng vắng khách bằng một tháng thất nghiệp.

Một ví dụ để bạn thấy bảy con số ghép lại trông ra sao

Ví dụ giả định, không phải trường hợp có thật — tôi dựng số cho dễ hình dung, số của bạn sẽ khác.

Giả sử một bạn 27 tuổi, thu nhập thật vào tay 15 triệu, chi phí sống tối thiểu 10 triệu. Trả góp xe 2,5 triệu mỗi tháng, dư nợ còn 40 triệu. Trong tài khoản có 12 triệu. Đang ở một mình.

Bảy con số: 15 triệu · 10 triệu · tiết kiệm khoảng 17% · sống được 1,2 tháng nếu mất thu nhập · nghĩa vụ nợ 17% thu nhập · tài sản ròng âm khoảng 28 triệu · hệ số bảo vệ chưa cần tính.

Nhìn riêng lẻ, không con số nào đáng báo động. Đặt cạnh nhau thì một điều hiện ra: bạn ấy tiết kiệm khá đều mà chỉ trụ được hơn một tháng. Mất việc thì khoản trả góp 2,5 triệu vẫn đến đúng hạn trong khi thu nhập bằng không.

Việc cần làm không phải kiếm nhiều hơn, mà là dồn phần tiết kiệm vào một chỗ duy nhất cho đến khi con số 4 lên được ba tháng.

Dấu hiệu bạn đang có khoảng thiếu

Chưa cần tính, có mấy dấu hiệu nhận ra được từ đời sống hằng ngày.

Bạn phải mở app ngân hàng mới trả lời được câu “tháng này ổn không”. Nghĩa là bạn đang điều hướng bằng số dư — một con số lên xuống theo ngày, không mang thông tin gì về sức khỏe tài chính.

Một khoản chi bất ngờ vài triệu khiến bạn phải tính lại cả tháng. Sửa xe, khám bệnh, đám cưới bạn thân. Không phải dấu hiệu bạn tiêu hoang — là dấu hiệu con số 4 quá mỏng. Những chuyện này không bất ngờ, chúng chỉ không hẹn trước.

Bạn có tiết kiệm, nhưng năm nào cũng phải rút ra một lần. Nhiều người mắc chỗ này rồi tự trách mình thiếu kỷ luật. Thường là vì tiền tiết kiệm và tiền dự phòng nằm chung một chỗ, nên mọi việc phát sinh đều ăn vào phần lẽ ra không được đụng tới.

Bạn không biết mỗi tháng mình trả bao nhiêu cho các món nợ. Trả góp điện thoại, thẻ tín dụng, xe — mỗi khoản nhỏ, chưa bao giờ cộng lại. Đúng chuyện đã xảy ra với tôi và mấy phần bánh của con gái, chỉ khác quy mô.

Ba hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm 1: “Thu nhập chưa cao thì chưa cần tính.”

Người ta hay nghĩ các chỉ số này dành cho người có tiền. Ngược lại: thu nhập càng khiêm tốn, sai một bước càng khó sửa, vì không có đệm để đỡ. Đến lúc “đủ tiền để tính” thì cũng kịp mắc vài khoản nợ không cần thiết.

Hiểu lầm 2: “Có mức chuẩn cho từng con số, cứ đạt là ổn.”

Bạn sẽ đọc được nhiều mốc: dự phòng sáu tháng, tiết kiệm 20%, nợ không quá 30%. Các mốc đó là tham khảo và luôn có điều kiện đi kèm — hoàn cảnh sống, số người phụ thuộc, tính ổn định của thu nhập. Lấy mốc của người khác áp lên đời mình thì hoặc bạn tự thấy mình thất bại, hoặc bạn yên tâm sai chỗ.

Hiểu lầm 3: “Tính ra rồi thì phải sửa hết ngay.”

Đây là hiểu lầm khiến người ta không dám tính. Bảy con số không phải bản án, chúng là tấm ảnh chụp hôm nay. Chọn một con số để cải thiện trong ba tháng tới — thường là con số 4 — và để sáu con số kia yên đó.

Việc nên làm tuần này

Một: dành 30 phút cuối tuần, mở sao kê ba tháng gần nhất, tính con số 1 và con số 2. Chỉ hai con số này — chúng là nền của năm con số kia.

Hai: ghi bảy con số ra giấy hoặc một ghi chú trong điện thoại, kèm ngày hôm nay. Chưa tính được con số nào thì để trống — chỗ trống cũng là thông tin.

Ba: đặt lịch nhắc sáu tháng sau làm lại việc này. Giá trị thật nằm ở lần đo thứ hai, không phải lần đầu.

Đoạn lắng

Có một điều tôi nhận ra khá muộn: phần lớn áp lực về tiền không đến từ việc thiếu tiền, mà từ việc không biết mình đang ở đâu. Hai chuyện đó cảm giác giống nhau, nhưng cách xử lý hoàn toàn khác. Người thiếu tiền cần kiếm thêm. Người không biết mình ở đâu chỉ cần ngồi xuống một buổi tối.

Ngồi làm việc với nhiều gia đình, tôi thấy khoảnh khắc dễ chịu nhất thường không phải lúc con số đẹp lên. Là lúc người ta nhìn thấy con số thật của mình lần đầu và nhận ra: nó không tệ như mình vẫn sợ, chỉ khác chỗ mình tưởng. Nỗi lo mơ hồ nặng hơn một con số cụ thể rất nhiều — kể cả khi con số ấy chưa đẹp.

Bắt đầu từ con số, không phải từ quyết tâm

Bảy con số này không làm bạn giàu lên. Chúng làm việc khác, khiêm tốn hơn nhưng cần trước: cho bạn một điểm đứng. Từ đó, mọi quyết định về tiền đều dễ hơn — vì bạn không còn phải đoán.

Bước tiếp theo là cho từng đồng một chỗ để đi, thay vì tiết kiệm phần còn lại sau khi tiêu. Cách vận hành dòng tiền tôi đã viết trong bài quản lý tiền cá nhân từ con số 0.

Còn hôm nay chỉ cần hai con số đầu tiên. Bắt đầu nhỏ, nhưng bắt đầu đúng thứ tự.

---

Nguyễn Hoàng Khải
Làm đúng – Sống đúng
Cùng 6PLAN.vn