Lần cuối bạn ngồi xuống nhìn toàn bộ tiền của mình là khi nào?

Không phải mở app ngân hàng xem số dư. Mà là ngồi lại, viết ra mỗi tháng bạn thật sự cầm về bao nhiêu, giữ lại được bao nhiêu — và nếu tháng sau mất thu nhập thì bạn thở được bao lâu.

Mấy con số đó có một cái tên: chỉ số sức khỏe tài chính. Nghe hơi khô, nhưng nó chỉ là bản khám tổng quát cho tiền của bạn. Phần lớn người tôi gặp ở tuổi hai mươi mấy chưa từng làm — không phải vì lười, mà vì chưa ai nói cho họ biết là có những con số như vậy để nhìn.

Có một giai đoạn tôi cũng đứng đúng chỗ đó. Rồi tôi tình cờ đọc được một bộ sách về tài chính cá nhân. Thứ đọng lại không phải công thức làm giàu nhanh — thứ đó không có thật — mà là cách nhìn tiền như một hệ thống cần chuẩn bị từ sớm, nhất là trong những năm hai mươi đến ba mươi tuổi. Mà thật ra, cái tôi thiếu trước đó không phải kiến thức. Là mấy con số về chính mình.

Chỉ số sức khỏe tài chính là gì — nói ngắn gọn

Nói thẳng cho bạn khỏi phải đọc hết mới biết: đó là một nhóm con số cho biết tiền của bạn vào ra thế nào, giữ lại được bao nhiêu, và chịu được một cú hụt trong bao lâu. Nó không đo bạn giàu hay nghèo — nó đo bạn đang vững hay đang mong manh, hai chuyện mà người ta hay nhầm.

Bạn không cần phần mềm, cũng không cần thu nhập cao mới đo được. Bảy con số dưới đây tính được trong nửa tiếng, với một tờ giấy.

Vì sao phải là con số, không phải cảm giác

Đi khám sức khỏe, bác sĩ không hỏi “anh thấy trong người thế nào” rồi kết luận. Họ đo vài chỉ số — không phải để phán xét, mà để có một điểm so lại sau sáu tháng.

Cảm giác về tiền cũng sai rất dễ, và sai theo cả hai chiều: có người tháng nào cũng căng thẳng dù nền tài chính khá ổn, có người thấy yên tâm vì lương vừa tăng trong khi tiền mặt chỉ đủ sống mười ngày. Hai con số đầu dưới đây là con số nền.

1. Thu nhập ròng thật sự vào tay mỗi tháng

Không phải con số ghi trên thư mời làm việc, mà là số còn lại sau thuế và các khoản trích. Nếu thu nhập không đều — làm tự do, kinh doanh, thưởng theo quý — thì lấy tổng mười hai tháng gần nhất chia cho mười hai. Nhiều người ước lượng nó cao hơn thực tế một hai triệu, và cả kế hoạch lệch từ đó.

2. Chi phí thiết yếu mỗi tháng

Là phần bạn vẫn phải trả kể cả tháng đó không đi đâu, không mua gì: nhà, điện nước, ăn uống cơ bản, đi lại, học phí của con, tiền gửi cho ba mẹ, các khoản trả góp bắt buộc. Đây không phải tổng chi tiêu — nó là mức sống tối thiểu của bạn, con số cần biết chính xác nhất trong cả bảy.

3. Tỷ lệ giữ lại

Lấy số tiền còn lại cuối tháng chia cho thu nhập ròng. Tôi không đưa một con số chuẩn ở đây, vì tôi không biết bạn đang trả nợ gì, nuôi ai, sống ở đâu. Điều đáng nhìn không phải nó bằng bao nhiêu, mà là: nó có dương không, và qua sáu tháng đang đi lên hay đi xuống.

Và nếu nó chỉ dương vào những tháng “không có chuyện gì”, thì đó chưa phải tỷ lệ giữ lại — đó là phần dư may rủi.

4. Số tháng bạn sống được nếu mất thu nhập

Lấy toàn bộ tiền bạn dùng được ngay — tiền mặt, tài khoản thanh toán, khoản tiết kiệm rút ra không mất mát đáng kể — chia cho con số 2. Đây là con số làm nhiều người im lặng nhất: nếu tháng sau bạn không đi làm được, bạn có bao nhiêu thời gian để xoay?

Mức tham chiếu hay được nhắc là ba đến sáu tháng, nhưng còn tùy thu nhập của bạn đều hay không và có ai đang phụ thuộc vào bạn không. Đừng lấy con số của người khác làm chuẩn cho mình.

5. Tỷ lệ trả nợ trên thu nhập

Cộng tất cả khoản phải trả hằng tháng cho các khoản vay — trả góp nhà, xe, vay tiêu dùng, dư nợ thẻ — rồi chia cho thu nhập ròng. Nợ không xấu; vay để mua thứ tạo giá trị lâu dài là quyết định hợp lý.

Nhưng đây là khoản không thương lượng được vào tháng khó khăn. Ngồi làm việc với nhiều gia đình, điều tôi thấy là khi phần này vượt quá khoảng một nửa thu nhập, gần như mọi biến động nhỏ đều thành chuyện lớn.

6. Tài sản ròng

Tổng những gì bạn sở hữu, trừ đi tổng những gì bạn nợ. Đây là con số duy nhất đo theo năm chứ không theo tháng — hai lần tính cách nhau một năm mới cho biết bạn đang đi tới hay đi lui.

Nếu nó đang âm: với người vừa vay để học xong, vừa trả góp chiếc xe đi làm, âm là chuyện bình thường. Đáng nhìn là hướng đi, không phải dấu cộng trừ.

7. Khoảng trống bảo vệ

Nếu người tạo ra phần lớn thu nhập trong nhà dừng lại — vì bệnh, vì tai nạn, vì bất cứ lý do gì — thì trong nhà còn bao nhiêu tiền, và đủ cho bao nhiêu tháng chi phí thiết yếu? Với người độc thân, con số này thường trùng con số 4. Với người đã có người phụ thuộc, nó khác hẳn — và thường bị bỏ quên lâu nhất.

Lấp khoảng trống này có nhiều cách: tiền tích lũy, hỗ trợ từ gia đình, chế độ bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế, hoặc một hợp đồng bảo hiểm nhân thọ. Cách nào cũng có điều kiện và giới hạn riêng, không cách nào bật lên tức thì. Với hợp đồng bảo hiểm chẳng hạn, quyền lợi liên quan đến bệnh thường có thời gian chờ tính từ ngày hợp đồng có hiệu lực — riêng tai nạn thì không áp dụng — và hợp đồng nào cũng có điều khoản loại trừ mà bên bán có nghĩa vụ giải thích rõ trước khi bạn ký.

Ở giai đoạn này bạn chưa cần chọn cách nào. Chỉ cần biết con số đó đang là bao nhiêu.

Bảy con số này nằm trong một bức tranh lớn hơn: cách một người sắp xếp toàn bộ dòng tiền của mình. Muốn xem cả bức tranh đó từ đầu, tôi đã viết riêng một bài về quản lý tiền cá nhân từ con số 0.

Bảy con số này hợp với ai, trong hoàn cảnh nào

Bạn vừa đi làm được một đến ba năm. Lương đã tăng vài lần nhưng cuối tháng vẫn không khác gì năm đầu. Con số 1 và con số 3 sẽ cho bạn biết vì sao — và thường lý do không phải là bạn tiêu hoang.

Bạn sắp có một thay đổi lớn hoặc đang định bắt đầu đầu tư. Cưới, chuyển việc, thuê nhà mới, hay mở tài khoản đầu tư đầu tiên — nhìn con số 2, 4 và 5 trước. Không phải để cản bạn, mà vì chúng cho biết bạn chịu được sai lầm tới mức nào — và vì đầu tư bằng khoản tiền tháng sau mình cần dùng là cách nhanh nhất để phải bán đúng lúc không nên bán.

Còn nếu bạn đang thiếu tiền cho nhu cầu thiết yếu hoặc có khoản nợ gấp chưa xử lý, thì việc của tuần này là con số 2 và khoản nợ đó.

Một ví dụ cụ thể: bảy con số của một người 27 tuổi

Đây là một trường hợp mô hình — số do tôi dựng để bạn thấy cách tính, không phải chuẩn cho ai. Giả định: 27 tuổi, độc thân, làm công ăn lương, chưa có ai phụ thuộc.

• Thu nhập ròng 15 triệu · chi phí thiết yếu 9 triệu · tiền dùng được ngay 12 triệu
• Trả góp xe 3 triệu mỗi tháng, dư nợ còn 45 triệu; chiếc xe ước tính còn 90 triệu

Tính ra: tỷ lệ giữ lại khoảng 10% · số tháng sống được 1,3 tháng · tỷ lệ trả nợ 20% · tài sản ròng 57 triệu · khoảng trống bảo vệ trùng con số 4.

Nhìn riêng lẻ, không con số nào đáng báo động. Nhưng đặt cạnh nhau thì lộ ra một chuyện: bạn ấy chỉ có 1,3 tháng. Một lần nghỉ việc, một đợt nằm viện là hết. Và vì tài sản lớn nhất là chiếc xe — bán thì mất luôn phương tiện đi làm — con số 57 triệu kia gần như không giúp gì trong tháng khó.

Việc cần làm không phải là kiếm thêm. Là kéo con số 4 từ 1,3 lên 3 tháng — gom thêm khoảng 15 triệu. Với 1,5 triệu mỗi tháng, đó là chuyện của mười tháng. Có mốc, có hạn, làm được.

Bốn dấu hiệu bạn đang có khoảng thiếu

Bạn biết số dư tài khoản nhưng không biết chi phí thiết yếu của mình. Số dư là ảnh chụp một khoảnh khắc; chi phí thiết yếu mới là tốc độ tiền chảy ra. Biết số dư mà không biết tốc độ thì không trả lời được câu quan trọng nhất: còn bao lâu nữa?

Tháng nào có dư hay không phụ thuộc vào việc tháng đó có “chuyện gì” không. Đám cưới, sửa xe, ba mẹ ốm — mấy chuyện này không bất thường, chúng chỉ không lặp lại đúng lịch. Nếu chúng luôn là lý do khiến bạn không để dành được, thì vấn đề là chưa có khoản riêng dành sẵn cho chúng.

Mọi khoản chi bất ngờ đều dẫn tới thẻ tín dụng hoặc một tin nhắn hỏi vay. Một lần thì là xui. Ba lần trong sáu tháng là dấu hiệu con số 4 đang gần bằng không, dù số dư tài khoản trông vẫn ổn.

Thu nhập tăng mà số giữ lại không tăng. Đây là dấu hiệu kín đáo nhất, vì nó xảy ra đúng lúc mọi thứ đang tốt lên: lương tăng ba triệu, mức sống nhích theo đúng ba triệu — chi phí thiết yếu vừa lặng lẽ lên một bậc, và con số 4 vừa ngắn lại.

Ba hiểu lầm thường gặp về sức khỏe tài chính

“Chuyện này là của người kiếm nhiều.” Thực tế ngược lại thường xuyên hơn bạn nghĩ: người thu nhập cao mà chi phí thiết yếu cũng cao thì con số 4 có thể ngắn hơn người thu nhập vừa phải sống gọn. Hiểu lầm này tốn thời gian: người ta chờ tới lúc “kiếm đủ nhiều” rồi mới tính, mà đó là lúc mọi thứ đã cố định.

“Chưa có bao nhiêu tiền thì đo làm gì.” Đo lúc số còn nhỏ là lúc rẻ nhất để sửa. Điều chỉnh một thói quen chi tiêu khi bạn 26 tuổi khác hẳn với khi bạn 38 tuổi, có hai con và một khoản vay nhà hai mươi năm. Cùng một việc, hai cái giá.

“Có bảo hiểm rồi, có đầu tư rồi, vậy là ổn.” Có công cụ không đồng nghĩa với đã đủ. Khoản đầu tư có thể đang lỗ đúng vào tháng bạn cần tiền. Hợp đồng bảo hiểm chi trả theo đúng phạm vi và điều kiện ghi trong hợp đồng, có phần loại trừ và thường có thời gian chờ với quyền lợi liên quan đến bệnh — nghĩa là nó không thay được khoản tiền mặt bạn cần trong tuần này.

Việc nên làm tuần này

Không cần làm hết bảy con số. Làm ba việc:

1. Dành hai mươi phút cho con số 1 và con số 2. Mở sao kê ba tháng gần nhất, cộng lại, chia ra. Có hai con số nền rồi thì phần còn lại chỉ là phép chia.
2. Tính con số 4. Viết kết quả ra giấy, kể cả khi nó không đẹp. Đó không phải điểm số của bạn, đó là điểm xuất phát.
3. Đặt một lời nhắc ba tháng sau. Một lần đo là một tấm ảnh; hai lần đo mới thành một hướng đi.

Trước khi bạn đóng bài này lại

Tôi nghĩ điều làm người ta mệt mỏi về tiền thường không phải là thiếu. Mà là không biết mình đang ở đâu. Không biết thì cái gì cũng có thể thành chuyện lớn, và tháng nào cũng phải căng người đề phòng một thứ không tên.

Bảy con số này không làm bạn có thêm tiền. Chúng chỉ làm cái mơ hồ kia bớt mơ hồ đi. Tôi để ý là khi một người biết mình có một tháng ba, chứ không phải “chắc cũng được vài tháng”, họ bình tĩnh hơn hẳn — kể cả khi con số đó nhỏ. Biết mình đang đứng ở đâu chưa phải là đã đi được. Nhưng chưa biết thì bước nào cũng là bước đoán.

Kết luận

Sức khỏe tài chính không phải một trạng thái đạt được rồi thôi. Nó được đo lại theo mùa, như cân nặng hay huyết áp. Điểm bắt đầu không cần hoàn hảo — quan trọng là bạn biết quỹ nào cần ưu tiên trước.

Nếu bạn muốn đi tiếp từ chỗ biết con số sang chỗ sắp xếp lại dòng tiền theo một hệ thống, tôi gợi ý đọc hướng dẫn quản lý tiền cá nhân từ con số 0 — ở đó tôi nói kỹ hơn về cách chia tiền vào từng quỹ, và vì sao thứ tự quan trọng hơn tỷ lệ.

---

Nguyễn Hoàng Khải
Làm đúng – Sống đúng
Cùng 6PLAN.vn