Năm 28 tuổi, khi vay tiền mua nhà, tôi bắt đầu nghĩ tới một chuyện mà trước đó chưa nghĩ kỹ: nếu mình gặp biến cố, ai sẽ phải gánh khoản này?
Người đầu tiên tôi nghĩ tới là cha mẹ. Những người vốn không dư dả, và sẽ không bao giờ bỏ mình lại.
Nỗi lo ấy không ồn ào. Nó nằm im, mỗi lần tôi nhìn lịch trả nợ. Nhưng nó đổi hẳn cách tôi nhìn Quỹ Khẩn Cấp: không còn là “tiền phòng thân cho riêng mình”, mà là khoảng đệm để những người thương mình không phải gánh thay.
Nếu bạn đang ở đúng chỗ đó, có người cùng chung ngân sách, có khoản phải trả mỗi tháng, và con số trong tài khoản dành cho biến cố đang là 0, thì bài này viết cho bạn. Bạn muốn xây quỹ khẩn cấp từ số 0, nhưng không muốn một kế hoạch làm cả nhà ngộp thở. Vậy thì ta đi từng tháng một, đủ nhỏ để hai vợ chồng cùng giữ được.
Câu trả lời nhanh
Nói thẳng nhé. Lấy một gia đình có chi phí sống tối thiểu khoảng 14 triệu mỗi tháng (đây là số minh họa). Mục tiêu 3 tháng chi phí là 42 triệu. Nếu mỗi tháng trích đều 3,5 triệu, sau 12 tháng bạn chạm mốc đó, và đi qua ba cột mốc trên đường: đủ 1 tháng ở tháng thứ 4, đủ 2 tháng ở tháng thứ 8, đủ 3 tháng ở tháng thứ 12.
Con số nhà bạn sẽ khác, và phần dưới sẽ chỉ cách tính ra nó. Điều tôi muốn bạn nhớ là thứ tự: tính chi phí tối thiểu, chọn số trích, tách một nơi cất riêng, trích tự động, rồi viết ra luật rút. Làm đúng thứ tự thì con số tự đến.
Trước khi bắt đầu, bạn cần có trong tay
Mất khoảng một buổi tối, và bạn nên làm cùng người cùng chịu ngân sách với mình:
- Sao kê tài khoản và ví điện tử của 3 tháng gần nhất.
- Danh sách các khoản bắt buộc mỗi tháng: tiền nhà hoặc tiền trả góp, điện nước, ăn uống, đi lại, học phí hoặc gửi con, thuốc men thiết yếu, khoản nợ phải trả tối thiểu.
- Số tiền thực tế còn dư mỗi tháng. Là số đã thấy trong sao kê, không phải số mình mong có.
- Khoảng 45 phút ngồi cùng vợ hoặc chồng, không điện thoại, không vội.
- Một tài khoản riêng, chỉ dùng làm quỹ.
Thiếu món cuối cũng chưa sao, vì bước ở tháng 2 sẽ lo việc đó. Nhưng thiếu món thứ tư thì đáng dừng lại. Quỹ Khẩn Cấp của một gia đình mà chỉ một người biết thì rất dễ bị bỏ giữa chừng.
Công thức tính Quỹ Khẩn Cấp: ba con số và một giả định
Ba con số bạn cần:
- Chi phí sống tối thiểu mỗi tháng: những khoản vẫn phải trả nếu thu nhập tạm dừng. Không phải tổng chi tiêu hiện tại.
- Mục tiêu = chi phí sống tối thiểu × số tháng muốn đệm.
- Số tháng cần để đạt = mục tiêu ÷ số tiền trích mỗi tháng.
Giả định đi kèm, và tôi muốn nói rõ để bạn khỏi hiểu thành chuẩn: mức 3 đến 6 tháng chi phí là mức tham chiếu thường gặp, không phải chuẩn cho mọi nhà. Nhà có hai nguồn thu ổn định có thể chọn mức thấp hơn. Nhà một nguồn thu, có con nhỏ hoặc thu nhập theo mùa nên nghĩ tới mức cao hơn. Bài này chọn đích 3 tháng cho năm đầu, vì nó đủ ý nghĩa mà vẫn với tới được. Con số trong bài chưa tính lãi.
Lộ trình xây Quỹ Khẩn Cấp 12 tháng, từng tháng một
Nếu bạn muốn xem bức tranh lớn hơn về lý do Quỹ Khẩn Cấp là lớp phòng thủ đầu tiên, bài tổng quan Quỹ Khẩn Cấp: Lớp phòng thủ đầu tiên khi thu nhập đứt gãy nói kỹ phần đó. Còn ở đây, ta đi vào việc phải làm.
Tháng 1: tính cho ra con số. Mở sao kê, gạch đi mọi khoản có thể ngưng ngay nếu thu nhập dừng. Cộng phần còn lại, đó là chi phí sống tối thiểu. Cách tính trong 30 phút nằm ở bài về chi phí sống tối thiểu của gia đình. Rồi hai người cùng nói thành tiếng hai con số: mốc đầu là 1 tháng chi phí, và số tiền trích mỗi tháng. Bắt đầu trích ngay tháng này, dù mới được nửa số dự định. Bắt đầu sớm quan trọng hơn bắt đầu đủ.
Tháng 2: tách nơi cất và bật trích tự động. Mở một tài khoản riêng, đặt tên nào khiến bạn ngại đụng vào. Đặt lệnh chuyển tự động vào đúng ngày nhận lương, không phải cuối tháng, vì “phần còn lại cuối tháng” thường bằng không. Chuyện nên để tiền ở đâu đã có bài riêng, còn cách cài đặt trích tự động nằm ở bài này.
Tháng 3: viết luật rút. Lấy một tờ giấy, ghi hai cột. Cột được rút: mất hoặc giảm mạnh thu nhập, chi phí y tế đột xuất không chờ được, sửa chữa thiết yếu. Cột không rút: khuyến mãi, du lịch, quà. Hai người cùng đọc, cùng đồng ý. Ranh giới giữa hai cột có thể khó, nên bạn có thể đọc thêm 5 tình huống thật sự khẩn cấp và 5 tình huống thì không.
Tháng 4: mốc 1, đủ một tháng. Dừng lại một chút. Nhìn lại chi phí tối thiểu xem còn đúng không. Không cần ăn mừng ồn ào, chỉ cần ghi lại ngày đạt mốc để tháng sau nhìn lại.
Tháng 5 đến 7: giữ nhịp, đừng tăng tốc. Đây là đoạn dễ bỏ nhất, vì cái mới đã qua mà mốc tiếp theo còn xa. Nếu một tháng hụt, hãy trích một nửa chứ đừng bỏ trống: giữ thói quen quan trọng hơn giữ con số. Muốn nhanh hơn thì tìm ba khoản chi nhỏ có thể cắt nhẹ, như trong cách cắt 3 khoản chi để dư thêm 2 triệu, thay vì siết toàn bộ.
Tháng 8: mốc 2, đủ hai tháng. Lúc này quỹ đã bằng quãng thời gian đủ để tìm một việc mới, hoặc đủ để gia đình bình tĩnh quyết định bước tiếp. Hai người nên ngồi lại 15 phút, hỏi nhau: luật rút có chỗ nào chưa rõ không?
Tháng 9 đến 11: xử lý khoản thu bất thường. Tiền thưởng, hoàn thuế, tiền lì xì, tiền làm thêm: đặt trước một tỷ lệ cố định sẽ đi vào quỹ, như một phần ba hoặc một nửa, tùy bạn. Phần còn lại cứ tiêu cho đời sống. Nếu trong giai đoạn này bạn buộc phải rút quỹ, đừng coi đó là thất bại. Đó chính là lý do quỹ tồn tại. Hãy ghi lại và xem bài xây lại Quỹ Khẩn Cấp mà không nản.
Tháng 12: mốc 3, đủ ba tháng, và một buổi rà soát. Ngồi lại cùng nhau. Mục tiêu 3 tháng còn hợp với hoàn cảnh hiện tại không? Có thêm người phụ thuộc, có thêm khoản nợ không? Từ đây có ba hướng: giữ nguyên mức này, nâng dần lên 6 tháng, hoặc chuyển phần trích sang quỹ khác. Cách chọn nằm ở bài khi nào nên ưu tiên quỹ khẩn cấp hơn quỹ đầu tư.
Ví dụ có số liệu: gia đình 3 người, dư 3,5 triệu mỗi tháng
Đây là case model minh họa, không phải chuyện của một gia đình có thật. Giả định: hai vợ chồng và một bé, chi phí sống tối thiểu 14 triệu mỗi tháng, mỗi tháng thực tế dư 3,5 triệu sau mọi chi tiêu, trích đều, chưa tính lãi, chưa có lần rút nào.
| Tháng | Trích | Số dư quỹ | Tương đương |
|---|---|---|---|
| 1 | 3,5 triệu | 3,5 triệu | 0,25 tháng |
| 2 | 3,5 triệu | 7 triệu | 0,5 tháng |
| 3 | 3,5 triệu | 10,5 triệu | 0,75 tháng |
| 4 | 3,5 triệu | 14 triệu | 1 tháng (mốc 1) |
| 5 | 3,5 triệu | 17,5 triệu | 1,25 tháng |
| 6 | 3,5 triệu | 21 triệu | 1,5 tháng |
| 7 | 3,5 triệu | 24,5 triệu | 1,75 tháng |
| 8 | 3,5 triệu | 28 triệu | 2 tháng (mốc 2) |
| 9 | 3,5 triệu | 31,5 triệu | 2,25 tháng |
| 10 | 3,5 triệu | 35 triệu | 2,5 tháng |
| 11 | 3,5 triệu | 38,5 triệu | 2,75 tháng |
| 12 | 3,5 triệu | 42 triệu | 3 tháng (mốc 3) |
Số trích 3,5 triệu bằng một phần tư chi phí tối thiểu. Với nhiều nhà đó là mức đủ nặng để thấy, đủ nhẹ để giữ được. Nhưng nó chỉ đúng với giả định này.
Đối chiếu với gia đình bạn: thiếu bao nhiêu, thiếu ở đâu
Bạn thay số của mình vào công thức. Khoảng thiếu = mục tiêu − số tiền đang có trong quỹ (nếu bắt đầu từ số 0 thì chính là mục tiêu). Rồi chia cho số bạn có thể trích mỗi tháng. Với mục tiêu 42 triệu như ví dụ trên, thời gian sẽ thay đổi rất nhiều theo số trích:
| Trích mỗi tháng | Thời gian để đủ 42 triệu |
|---|---|
| 2 triệu | 21 tháng |
| 3 triệu | 14 tháng |
| 3,5 triệu | 12 tháng |
| 5 triệu | 9 tháng (làm tròn lên) |
| 7 triệu | 6 tháng |
Nếu con số của bạn ra dài hơn 12 tháng, đó không phải điểm yếu của bạn. Nó chỉ cho thấy đòn bẩy nằm ở đâu: thêm một chút từ thu nhập, bớt một chút từ chi tiêu, hay chia mục tiêu thành mốc nhỏ hơn. Mốc 1 tháng chi phí vẫn có ý nghĩa thật sự, kể cả khi đích 3 tháng còn xa.
Ba sai lầm khi áp dụng lộ trình này
Một, lấy tổng chi tiêu hiện tại làm chi phí tối thiểu. Bạn sẽ ra một mục tiêu quá lớn, thấy xa, rồi bỏ cuộc. Chi phí tối thiểu chỉ gồm những khoản vẫn phải trả khi thu nhập dừng.
Hai, trích phần còn lại cuối tháng. Cuối tháng thường không còn gì. Trích ngay ngày nhận lương, rồi mới chi tiêu từ phần còn lại.
Ba, một người tính, một người giữ, người kia không biết. Quỹ chỉ có một người hiểu thì đến lúc cần dùng sẽ có tranh cãi, hoặc tệ hơn là không ai dám dùng. Cả hai cùng biết số trích, nơi cất và luật rút.
Checklist để lưu lại
- ☐ Chi phí sống tối thiểu: ______ triệu/tháng
- ☐ Hai người cùng chốt số trích: ______ triệu/tháng
- ☐ Đã mở tài khoản riêng cho quỹ
- ☐ Lệnh chuyển tự động đặt vào ngày nhận lương
- ☐ Luật rút đã viết ra, cả hai cùng giữ một bản
- ☐ Mốc 1 (tháng 4) đã ghi lên lịch
- ☐ Mốc 2 (tháng 8) đã ghi lên lịch
- ☐ Mốc 3 (tháng 12) và buổi rà soát đã ghi lên lịch
Khi nào cần tính lại
Lộ trình này nên được nhìn lại mỗi 6 tháng, và ngay khi gia đình có thay đổi lớn: thêm một em bé, đổi việc, thay đổi tiền nhà hoặc khoản trả nợ, có thêm người phụ thuộc, hoặc chi phí sống tăng rõ rệt. Khi đó chi phí tối thiểu thay đổi, và mục tiêu cũng phải đổi theo.
Điều đọng lại
Tôi nghĩ Quỹ Khẩn Cấp hiếm khi được dùng đến đúng vào ngày ta hình dung. Phần lớn thời gian nó chỉ nằm đó, im lặng, một con số không ai nhắc.
Nhưng mỗi tháng nó lớn thêm một chút, và thứ lớn lên cùng nó không chỉ là số dư. Đó là việc hai người đã ngồi cạnh nhau, nói thành tiếng một điều vốn khó nói: nếu một trong hai người mất thu nhập thì sao.
Ngày biến cố đến, hoặc không bao giờ đến, thứ bạn có không chỉ là 42 triệu. Mà là mười hai tháng học cách nhìn cùng một hướng. Có lẽ đó mới là khoản dự phòng đáng giá hơn.
Kết luận
Bạn không cần bắt đầu hoàn hảo. Chỉ cần bắt đầu đủ nhỏ để hai người cùng giữ được: một con số, một tài khoản, một lệnh trích tự động, một tờ giấy luật rút.
Nếu muốn nhìn cả bức tranh, hãy đọc bài tổng quan Quỹ Khẩn Cấp: Lớp phòng thủ đầu tiên khi thu nhập đứt gãy, hoặc xem Quỹ Khẩn Cấp nằm ở đâu trong hệ 6 Quỹ Cuộc Sống. Còn bước nhỏ nhất cho tuần này: tối nay ngồi cùng nhau 45 phút với tập sao kê.
Nguyễn Hoàng Khải
Làm đúng – Sống đúng
Cùng 6PLAN.vn
Kết nối với Khải