Mỗi lần đón con gái đi học về, tôi thường ghé mua bánh hoặc món gì đó cho con. Thương con thì mua, chẳng nghĩ nhiều. Đến một tháng nọ, tôi ngồi cộng lại thì thấy khoản này, theo ước tính của tôi, gần một triệu đồng mỗi tháng.
Điều làm tôi dừng lại không hẳn là số tiền. Mà là tôi nhận ra mình đang tính toán rất kỹ những khoản lớn như học phí, còn những khoản nhỏ lặp lại mỗi ngày thì chưa từng được ghi vào đâu cả.
Năm học mới cũng vậy. Nhiều gia đình chuẩn bị cho đúng một khoản (học phí) rồi bị bất ngờ bởi mười khoản còn lại.
Câu trả lời nhanh
Bạn không cần một bảng tính phức tạp. Bạn cần làm ba việc: liệt kê đủ các nhóm khoản cho cả năm (không chỉ tuần đầu), chia chúng ra theo tháng để biết mỗi tháng cần để riêng bao nhiêu, và ngồi cùng người còn lại trong gia đình để thống nhất ai lo khoản nào. Phần dưới đây là cách làm, một ví dụ có số, và bản checklist tick để bạn in ra.
Những thứ cần có trong tay trước khi bắt đầu
Mất khoảng 30 phút, không hơn. Bạn chuẩn bị:
- Thông báo các khoản thu của trường (nếu trường chưa gửi, hỏi giáo viên chủ nhiệm hoặc nhóm phụ huynh).
- Sao kê chi tiêu 2–3 tháng gần nhất, để thấy các khoản “ngầm” như quà vặt, đưa đón, nước uống.
- Danh sách lớp học thêm, câu lạc bộ con đang học hoặc định đăng ký.
- Số dư quỹ dự phòng hiện tại của gia đình, để biết năm học này không được đụng vào đâu.
- Quan trọng nhất: một thời điểm hai vợ chồng cùng ngồi. Bảng tính một người lập, một người không biết, sẽ vỡ ở tháng căng nhất.
Công thức: cả năm chia cho 12, và giả định đi kèm
Công thức rất đơn giản:
Tổng dự trù cả năm học = các khoản đã biết + các khoản ước tính + khoản dự phòng khoảng 10%
Số cần để riêng mỗi tháng = Tổng dự trù ÷ 12
Hai giả định bạn cần tự kiểm lại cho gia đình mình: dự phòng 10% chỉ là con số tôi chọn cho dễ nhớ, không phải chuẩn của ai; và chia cho 12 (thay vì chia cho số tháng đi học) là để dòng tiền đều quanh năm, không có tháng nào bị dồn.
Hướng dẫn từng bước
Bước một: gọi tên đủ bảy nhóm khoản. Lý do phải liệt kê là vì cái ta không gọi tên thì ta không tính. Bảy nhóm thường gặp:
- Khoản thu đầu năm của trường: học phí, các khoản thu theo quy định, quỹ lớp.
- Đồng phục, sách vở, dụng cụ học tập, cặp, giày dép.
- Ăn trưa, bán trú, nước uống tại trường.
- Đưa đón: xe đưa đón, xăng, gửi xe.
- Học thêm, ngoại ngữ, năng khiếu, câu lạc bộ.
- Hoạt động trong năm: ngoại khóa, dã ngoại, văn nghệ, quà lễ cho thầy cô nếu lớp có thống nhất.
- Các khoản nhỏ lặp lại: quà vặt, đồ ăn sau giờ học, in ấn, sửa chữa đồ dùng.
Bước hai: đánh dấu khoản nào chắc chắn, khoản nào ước tính. Học phí là khoản chắc chắn vì đã có thông báo. Quà vặt là khoản ước tính. Chia hai loại giúp bạn biết phần nào đang là phỏng đoán, để sau vài tháng quay lại chỉnh.
Bước ba: đánh dấu khoản nào dồn vào đầu năm. Đồng phục, sách vở và khoản thu đầu năm thường đến cùng lúc. Đây là chỗ gia đình hay chạy tiền gấp nhất, vì cả năm chia đều nhưng tiền ra lại tập trung ở vài tuần.
Bước bốn: chia cho 12, mở một chỗ để riêng. Một tài khoản hoặc một khoản tách biệt, đặt tên rõ ràng, trích định kỳ ngay khi có lương. Bạn đừng để lẫn với tài khoản chi tiêu hằng ngày, vì tiền học sẽ bị “ăn” dần mà không ai hay.
Bước năm: phân vai giữa hai vợ chồng. Ai theo dõi trường, ai lo đóng, ai nhắc hạn. Việc này nghe nhỏ nhưng tránh được cảnh cả hai đều tưởng người kia đã đóng.
Ngay giữa bài này, nếu bạn muốn nhìn rộng hơn về cách dạy con và gia đình nói chuyện với nhau về tiền, tôi có viết kỹ hơn ở bài Dạy con về tiền: Nền tảng tài chính từ khi còn nhỏ.
Ví dụ có số liệu (case model, không phải số chuẩn)
Đây là tình huống minh họa, không phải một gia đình có thật. Giả định: hai vợ chồng, một con học tiểu học, các con số dưới đây do tôi đặt ra để chạy phép tính, mỗi nơi mỗi khác.
| Nhóm khoản | Giả định | Cả năm |
|---|---|---|
| Khoản thu đầu năm của trường | 4,5 triệu | 4.500.000 |
| Đồng phục, sách vở, dụng cụ | 3 triệu | 3.000.000 |
| Bán trú, ăn trưa | 900.000 × 9 tháng | 8.100.000 |
| Học thêm, ngoại ngữ | 1,2 triệu × 12 tháng | 14.400.000 |
| Đưa đón | 500.000 × 9 tháng | 4.500.000 |
| Cộng | 34.500.000 | |
| Dự phòng 10% | 3.450.000 | |
| Tổng dự trù | 37.950.000 |
Chia cho 12 tháng: khoảng 3,16 triệu đồng mỗi tháng cần để riêng. Hai khoản đầu (4,5 và 3 triệu, tổng 7,5 triệu) đến cùng lúc. Nếu gia đình chưa để riêng từ trước, tháng đó đột ngột ra thêm 7,5 triệu ngoài chi tiêu bình thường.
Kết quả và khoảng thiếu
Có con số rồi thì đối chiếu với thực tế nhà bạn:
- Bạn đã có sẵn bao nhiêu trong khoản để riêng cho năm học? Thiếu bao nhiêu so với 7,5 triệu của đầu năm (trong ví dụ)?
- Số tiền mỗi tháng có vừa với dòng tiền hiện tại không? Nếu không, khoản nào trong bảy nhóm là khoản bạn có thể điều chỉnh mà không làm con thiệt thòi? Chẳng hạn giảm số lớp học thêm, hoặc thống nhất mức quà vặt.
- Nếu chưa vừa, bạn không cần cảm thấy mình làm sai. Con số chỉ cho bạn thấy chỗ lệch, để hai vợ chồng bàn xem nên điều chỉnh bên chi hay bên thu.
Quay lại chuyện bánh của tôi: khi đã thấy con số gần một triệu, tôi không bỏ hẳn việc mua quà cho con. Điều tôi đổi là biết mình đang chi bao nhiêu và có chủ đích hơn, vừa còn niềm vui cho con, vừa dạy con rằng mọi thứ đều có một giới hạn.
Ba sai lầm khi áp dụng checklist
Sai lầm một: chỉ tính khoản trường báo. Khoản trường thu thường chỉ là một phần. Học thêm, đưa đón, quà vặt mới là phần dễ bị bỏ sót, và gộp lại thường đáng kể.
Sai lầm hai: lập xong rồi để đó. Số ở tháng chín khác số ở tháng ba. Một bảng không được xem lại sẽ thành tờ giấy cũ. Đặt một mốc xem lại ngắn thôi (xem mục cuối).
Sai lầm ba: lập một mình. Người lập thì hiểu, người kia thì thấy “sao tháng này để riêng nhiều thế”. Bảng chung của hai người mới là bảng sống được.
Checklist để lưu lại
- [ ] Đã nhận thông báo các khoản thu của trường
- [ ] Đã liệt kê đủ 7 nhóm khoản
- [ ] Đã đánh dấu khoản chắc chắn / khoản ước tính
- [ ] Đã xác định khoản nào dồn vào đầu năm
- [ ] Đã tính tổng cả năm + dự phòng khoảng 10%
- [ ] Đã chia cho 12 ra số để riêng mỗi tháng
- [ ] Đã tách một chỗ riêng, đặt tên rõ ràng
- [ ] Đã cài trích tự động ngay khi có lương
- [ ] Hai vợ chồng đã cùng xem và thống nhất
- [ ] Đã phân vai: ai theo dõi, ai đóng, ai nhắc hạn
- [ ] Đã đặt mốc xem lại
Khi nào cần rà soát lại
- Sau khoảng 2–3 tháng đầu năm học, khi bạn đã có số thật để thay cho số ước tính.
- Khi con đổi lớp, đổi cấp hoặc đổi trường.
- Khi thu nhập hoặc chi phí gia đình có thay đổi đáng kể.
- Trước kỳ học mới của năm, để cập nhật các khoản thu.
Đoạn lắng
Tôi nghĩ nhiều người trong chúng ta chuẩn bị cho con rất giỏi ở những thứ nhìn thấy được: cái cặp mới, đôi giày mới, ngày khai giảng gọn gàng. Còn phần tiền phía sau thì thường lặng lẽ, nằm trong đầu một người. Một bảng tính không làm năm học nhẹ đi. Nhưng khi hai người cùng biết mình đang chuẩn bị cho điều gì, việc đưa con đến lớp mỗi sáng bớt đi một nỗi lo nhỏ, và có thêm một chút chỗ cho sự bình tâm.
Kết luận
Chuẩn bị tài chính cho năm học mới không nằm ở việc có thật nhiều tiền, mà ở việc nhìn thấy trước mình sẽ cần gì, vào lúc nào. Bắt đầu bằng 30 phút ngồi cùng nhau với danh sách ở trên là đủ.
Nếu bạn muốn đặt khoản chuẩn bị này vào bức tranh lớn hơn, từ thói quen tiền bạc của cả nhà đến những gì con học được qua cách bạn dùng tiền, mời bạn đọc tiếp bài nền tảng về dạy con về tiền.
Nguyễn Hoàng Khải
Làm đúng – Sống đúng
Cùng 6PLAN.vn
Kết nối với Khải