23h15, Hà Nội. Chị Hoa gọi cho tôi trong tiếng khóc. Ba chị vừa mất vì tai biến, không để lại di chúc. Căn nhà 2,1 tỷ ở Long Biên đứng tên ba. Mẹ chị muốn để lại cho chị vì chị nuôi ba 5 năm cuối. Hai người em trai đòi chia ba phần bằng nhau.
4 năm sau, nhà vẫn chưa bán được. Tiền luật sư hết 180 triệu. Mẹ chị lên cơn đau tim lần thứ hai vì stress. Cuối cùng tòa chia theo luật: mỗi người con 1/3, mẹ 1/3. Tình chị em cắt đứt.
Đây không phải chuyện hiếm. Đây là kịch bản mặc định của pháp luật Việt Nam khi bạn không chuẩn bị.
1. Pháp luật đã viết sẵn kịch bản cho bạn – bạn có thích không?
Nhiều người nghĩ “tài sản của tôi, tôi chết thì tự khắc cho vợ con”. Sai.
Bộ luật Dân sự 2015 đã quy định 3 con đường duy nhất:
Con đường 1: Theo di chúc. Bạn viết, bạn chỉ định. Đây là con đường duy nhất bạn được quyết định.
Con đường 2: Theo pháp luật. Nếu không có di chúc hợp lệ, tài sản chia theo hàng thừa kế. Hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết. Tất cả hưởng phần bằng nhau.
Con đường 3: Về Nhà nước. Đây là điều ít ai biết. Căn cứ Điều 622 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: “Trường hợp không có người thừa kế theo di chúc, theo pháp luật hoặc có nhưng không được quyền hưởng di sản, từ chối nhận di sản thì tài sản còn lại sau khi đã thực hiện nghĩa vụ về tài sản mà không có người nhận thừa kế thuộc về Nhà nước”.
Nghĩa là nếu bạn độc thân, cha mẹ mất hết, không con, không di chúc, căn nhà bạn cày 30 năm mua sẽ không cho cháu, không cho bạn bè, mà sẽ thuộc về Nhà nước.
2. Chia theo luật nghe công bằng, nhưng tàn nhẫn về cảm xúc
Luật chia đều. Nhưng cuộc sống không đều.
Tôi đã tư vấn cho hơn 300 gia đình tại 6plan.vn và thấy 4 kịch bản lặp đi lặp lại:
Kịch bản 1: Con riêng, con chung. Anh mất, vợ hai và con riêng đòi chia phần bằng con vợ cả đã nuôi anh lúc bệnh. Luật cho phép. Vợ cả gục ngã.
Kịch bản 2: Nhà đứng tên một người. Chồng đứng tên sổ đỏ, vợ ở nhà nội trợ 20 năm. Chồng mất không di chúc, cha mẹ chồng còn sống. Vợ chỉ được 1/3 căn nhà, 2/3 còn lại chia cho cha mẹ chồng và con. Vợ phải mua lại phần của cha mẹ chồng nếu muốn ở tiếp.
Kịch bản 3: Nợ nhiều hơn tài sản. Nhiều người không biết, con cái phải trả nợ trong phạm vi di sản được nhận. Không có tiền mặt để trả, buộc phải bán nhà gấp, giá rẻ. Đây là lý do chúng tôi luôn nói Lớp 1 của quỹ di sản phải là tiền bảo hiểm, không phải nhà đất.
Kịch bản 4: Tài sản ở nước ngoài, con ở Việt Nam. Không có di chúc công chứng quốc tế, thủ tục kéo dài 3-5 năm.
Luật không quan tâm ai chăm bạn lúc ốm. Luật chỉ quan tâm giấy tờ.
3. Tại sao 90% gia đình Việt rơi vào con đường 2?
Vì 3 lý do văn hóa:
- Sợ xui. Nghĩ viết di chúc là trù ẻo. Nhưng theo Tổng cục Thống kê, tuổi thọ trung bình người Việt năm 2023 đã là 73,7 tuổi. Chúng ta sống đủ lâu để cần một kế hoạch, không phải một lời cầu may.
- Nghĩ có nhà là xong. Nhà là tài sản khó chia nhất. Theo WHO, chi phí y tế tự trả của người Việt chiếm tới 41% tổng chi y tế. Một cơn bệnh nặng buộc gia đình phải bán nhà trong lúc đau buồn nhất.
- Tin vào lời hứa miệng. “Ba cho con út miếng đất”. Ra tòa, lời nói không có giá trị. Chỉ có di chúc công chứng.
4. Vậy làm sao để tài sản đi đúng nơi bạn muốn?
Đừng để luật quyết định thay bạn. Hãy chủ động với 3 bước mà chúng tôi gọi là “Di chúc sống”:
Bước 1: Viết di chúc. Ra phòng công chứng, chi phí 1-2 triệu. Ghi rõ ai nhận gì. Đây là 30% công việc.
Bước 2: Tạo dòng tiền sạch. Đây là 70% mà hầu hết người Việt bỏ qua. Bạn cần Lớp 1 – tiền mặt về trong 14 ngày. Đó chính là lý do quỹ di sản là gì không chỉ là di chúc, mà là một hệ thống 3 lớp gồm bảo hiểm, đầu tư và giá trị sống. Đọc kỹ bài phân tích chuyên sâu của chúng tôi, bạn sẽ hiểu tại sao 2 tỷ tiền bảo hiểm dễ chia hơn 1 căn nhà 2 tỷ.
Bước 3: Nói chuyện với gia đình. Tổ chức một buổi họp gia đình 30 phút. Mở di chúc ra đọc. Sự minh bạch hôm nay tránh nước mắt ngày mai.
5. Câu hỏi cuối cùng
Hãy nhắm mắt 10 giây và trả lời thật: Nếu ngày mai bạn không thức dậy, tài sản của bạn sẽ đi về đâu?
- Về tay người bạn muốn nhất?
- Bị chia đều cho cả những người bạn không muốn?
- Hay kẹt trong tòa án 4 năm như chị Hoa?
Nếu bạn không chắc chắn 100%, bạn chưa có kế hoạch. Và không có kế hoạch cũng là một kế hoạch – kế hoạch để luật pháp và tòa án quyết định thay bạn.
Tôi đã viết hướng dẫn chi tiết cách xây dựng hệ thống 3 lớp để tài sản đi đúng nơi, đúng cách, với công thức 4T và file Excel tính tự động. Đọc ngay tại đây: Quỹ Di Sản Là Gì? Cách Để Lại Yêu Thương (Không Phải Gánh Nặng)
Đừng để tình yêu cả đời tích lũy biến thành cuộc chiến pháp lý. Hãy để nó thành bệ phóng.
Nguồn tham khảo:
- Bộ luật Dân sự 2015, Điều 622, Điều 651
- Tổng cục Thống kê Việt Nam 2023
- WHO Global Health Expenditure Database