Có một buổi chiều tôi ngồi cà phê với một người bạn — đang làm tốt, thu nhập ổn, gia đình vừa có thêm đứa con nhỏ. Tôi hỏi anh có chuẩn bị gì cho trường hợp rủi ro chưa. Anh cười và nói: “Thôi, chuyện đó lo sau đi. Tao còn trẻ mà.”
Tôi không phán xét. Vì trước đó mấy năm, tôi cũng nghĩ y chang vậy.
Cái cảm giác “mình là ngoại lệ”
Có một thiên lệch nhận thức mà gần như tất cả mọi người đều mắc phải, nhưng hầu như không ai nhận ra mình đang bị ảnh hưởng bởi nó. Các nhà tâm lý học gọi nó là optimism bias — thiên lệch lạc quan.
Về cơ bản, đây là xu hướng tự nhiên của não bộ: chúng ta tin rằng các sự kiện tiêu cực ít có khả năng xảy ra với mình hơn so với người khác. Tai nạn, bệnh nặng, thất nghiệp, mất thu nhập đột ngột — những chuyện đó xảy ra, nhưng với người khác. Không phải với mình.
Điều thú vị là optimism bias không phải dấu hiệu của sự ngây thơ hay thiếu kiến thức. Người thông minh, có học, có kinh nghiệm vẫn bị ảnh hưởng. Vì đây không phải vấn đề tính cách — mà là cách não bộ vận hành mặc định.
Tôi từng gặp chính mình trong những câu chuyện đó
Thật ra, tôi biết đến khái niệm này không phải từ sách vở, mà từ một lần nhìn lại chính mình.
Hồi còn chưa có gia đình, tôi làm việc khá đều, thu nhập tạm ổn. Có người nhắc tôi nên nghĩ tới bảo hiểm. Câu trả lời của tôi lúc đó không phải “không cần” — mà là “để sau đi, chưa cần vội”. Trong đầu có một giọng nhỏ nói: mình còn khỏe mà, chuyện đó chưa đến lượt mình đâu.
Tôi không biết mình đang lạc quan theo kiểu đó, cho đến khi tôi gặp đủ trường hợp trong nghề — những gia đình chưa kịp chuẩn bị gì, rồi một biến cố ập đến. Và câu họ nói sau đó gần như giống nhau: “Tôi không nghĩ chuyện này lại xảy ra với mình.”
Đó không phải câu nói của người thiếu hiểu biết. Đó là câu nói của người bị optimism bias chi phối — mà không hay.
Não bộ đang bảo vệ mình, nhưng theo cách không tốt
Một điều tôi thấy thú vị khi tìm hiểu về optimism bias là: não bộ làm vậy không phải để hại mình. Nó đang bảo vệ mình theo cách của nó — giúp mình tiếp tục tiến về phía trước thay vì bị tê liệt bởi nỗi sợ.
Nếu mỗi sáng thức dậy não bộ đều nhắc nhở: “Hôm nay mày có thể bị tai nạn, có thể bị bệnh nặng, có thể mất việc” — chắc không ai dám bước ra khỏi nhà.
Vậy nên não chọn cách khác: tự động hạ thấp xác suất những chuyện đó xảy ra với cụ thể mình. Thống kê thì mình biết — nhưng thống kê đó là của người khác, không phải của mình.
Mà thật ra, cái logic này nghe có vẻ hợp lý đấy chứ? Cho đến khi mình trở thành “người khác” trong thống kê của người khác.
Tại sao optimism bias ảnh hưởng tới rủi ro tài chính nhiều nhất?
Có rất nhiều lĩnh vực bị optimism bias chi phối. Nhưng trong lĩnh vực tài chính và bảo vệ sức khỏe, tác động của nó đặc biệt nặng — vì đây là loại quyết định mà hậu quả không hiện ra ngay lúc ra quyết định.
Nếu hôm nay mình không mua bảo hiểm, ngày mai mình vẫn khỏe. Mình không cảm thấy mình đã mắc sai lầm. Cảm giác “ổn” liên tục được xác nhận, ngày này qua ngày khác, cho đến khi không còn ổn nữa.
Đây là đặc điểm của một loại rủi ro rất nguy hiểm: rủi ro không báo trước, và hệ quả không đảo ngược được.
Không phải ai cũng có cơ hội làm lại. Không phải lúc nào cũng còn thời gian chuẩn bị.
Trong số những trường hợp tôi gặp qua năm tháng làm nghề, điểm chung không phải họ không biết rủi ro tồn tại. Họ biết. Chỉ là trong đầu, rủi ro đó không thuộc về họ.
Vậy làm thế nào để vượt qua optimism bias?
Tôi không nghĩ câu trả lời là “hãy suy nghĩ tiêu cực hơn”. Vì như vậy thì mệt lắm, và cũng không thực tế.
Điều tôi thấy có ích hơn là: ra quyết định dựa trên hệ thống, không phải cảm giác.
Optimism bias ảnh hưởng đến cảm giác, không phải đến số liệu. Khi mình ngồi tính toán thật sự — thu nhập bao nhiêu, gia đình phụ thuộc mình bao nhiêu người, nếu mình không làm được việc trong 6 tháng thì chuyện gì xảy ra — các con số không bị optimism bias chi phối. Con số không nghĩ là mình là ngoại lệ.
Cụ thể hơn, có vài câu hỏi tôi hay dùng khi tự kiểm tra lại:
Nếu thu nhập của tôi dừng lại 3 tháng, gia đình tôi sẽ sống bằng gì? Nếu câu trả lời là “ừ thì… chắc vay mượn gì đó” — thì đó là dấu hiệu cần hành động, không phải tiếp tục chờ.
Nếu tôi gặp rủi ro sức khỏe nghiêm trọng, chi phí điều trị sẽ lấy từ đâu? Nếu câu trả lời là “trời ơi mình còn trẻ, chuyện đó chưa cần nghĩ” — thì optimism bias đang nói thay cho mình rồi.
Nếu điều tệ nhất xảy ra, người thân của tôi sẽ như thế nào? Câu hỏi này khó ngồi yên được. Nhưng nó là câu hỏi quan trọng nhất.
Không phải hỏi để sợ. Mà hỏi để hành động khi còn kịp.
Người chuẩn bị không phải vì họ bi quan
Điều tôi thường nghe là: “Nghĩ nhiều tới rủi ro quá thì tiêu cực.”
Tôi không đồng ý.
Người đặt quỹ dự phòng không phải vì họ nghĩ mình sắp thất nghiệp. Người mua bảo hiểm sức khỏe không phải vì họ nghĩ mình sắp bệnh. Người lập kế hoạch tài chính dài hạn không phải vì họ sợ tương lai.
Họ làm vậy vì họ hiểu một điều mà optimism bias hay che khuất: chuẩn bị không làm rủi ro biến mất, nhưng nó quyết định rủi ro đó có phá hủy cuộc sống hay không.
Sự khác biệt giữa hai gia đình đi qua cùng một biến cố y tế — một gia đình sụp đổ, một gia đình vượt qua được — thường không phải ở may mắn. Mà ở chỗ một gia đình đã chuẩn bị.
Nói thật với bạn nhé, đây là điều tôi tiếc nhất khi nhìn lại giai đoạn mình còn trẻ: không phải tôi không biết rủi ro tồn tại. Tôi biết. Nhưng tôi nghĩ rủi ro đó không thuộc về mình, nên tôi chờ.
Chờ tới lúc nào?
Tôi không có câu trả lời hoàn hảo cho câu hỏi đó. Mỗi người có hoàn cảnh khác nhau, ưu tiên khác nhau, mức độ chuẩn bị khác nhau.
Nhưng có một điều tôi khá chắc: không ai biến thành “người khác trong thống kê” theo lịch hẹn trước.
Optimism bias làm chúng ta nghĩ rằng thời điểm tốt nhất để chuẩn bị là “sau này” — sau khi ổn định hơn, sau khi thu nhập cao hơn, sau khi bớt bận hơn. Nhưng “sau này” hiếm khi đến đúng lúc.
Trưởng thành, theo cách tôi hiểu, không phải là hết lạc quan. Mà là biết lạc quan đúng chỗ — và không để sự lạc quan đó cản mình ra quyết định cần thiết cho những người mình thương.
Nếu muốn hiểu sâu hơn về cách xây hệ thống bảo vệ tài chính một cách toàn diện — từ quỹ dự phòng, quỹ sức khỏe, đến bảo hiểm như một công cụ tài chính — bài Quỹ Sức Khỏe: Tầng Nền Quan Trọng Nhất Trong Hệ Thống Tài Chính Cá Nhân sẽ là điểm đọc tiếp theo phù hợp.
6PLAN — Sống trưởng thành. Sống có kế hoạch. Sống có giá trị.
Kết nối với Khải