Có một giai đoạn tôi sống rất “đúng chuẩn” — đi làm giờ giấc nghiêm túc, đạt mọi chỉ tiêu được giao, được khen là chững chạc, đáng tin. Nhưng mỗi tối về nhà, tôi lại có một cảm giác rất lạ — như mình đang diễn một vai không phải của mình, dù chẳng ai bắt tôi diễn.

Mất một thời gian dài tôi mới nhận ra: tôi đang sống theo những tiêu chuẩn người khác đặt ra cho một người “thành công”, mà chưa từng tự hỏi mình thật sự coi điều gì là quan trọng nhất.

Vì sao nhiều người trưởng thành vẫn không biết giá trị cốt lõi của mình là gì

Làm nghề tư vấn tài chính, tôi gặp rất nhiều người ở giai đoạn ba mươi, bốn mươi tuổi, đã có sự nghiệp ổn định, thu nhập tốt, nhưng khi tôi hỏi một câu đơn giản — “anh/chị coi điều gì là quan trọng nhất trong cách mình sống?” — phần lớn đều ngập ngừng. Không phải vì họ không có giá trị sống, mà vì chưa ai từng hỏi họ câu đó một cách nghiêm túc, và họ cũng chưa từng tự hỏi mình.

Giá trị cốt lõi khác với mục tiêu. Mục tiêu là cái bạn muốn đạt được — một căn nhà, một vị trí, một số tiền. Giá trị cốt lõi là nguyên tắc bạn dùng để quyết định cách đạt được những điều đó, và quan trọng hơn, là giới hạn bạn sẽ không vượt qua dù phải đánh đổi điều gì. Một người có thể cùng theo đuổi sự giàu có, nhưng người coi trọng sự trung thực sẽ từ chối những cách làm giàu mờ ám, còn người không có giới hạn rõ ràng có thể dễ dàng thỏa hiệp khi cơ hội đủ lớn.

Cách tôi tìm lại giá trị cốt lõi của mình

Tôi không tìm ra giá trị cốt lõi qua một buổi thiền định hay một khóa học đắt tiền. Tôi tìm ra nó qua việc nhìn lại những khoảnh khắc mình từng tức giận, từng áy náy, hoặc từng tự hào nhất — vì cảm xúc mạnh thường là dấu hiệu một giá trị quan trọng đang bị chạm vào, theo chiều này hoặc chiều khác.

Có một lần tôi từ chối một hợp đồng có thể mang lại thu nhập tốt, chỉ vì tôi cảm thấy sản phẩm đó không thật sự phù hợp với hoàn cảnh tài chính của khách hàng. Lúc đó tôi không nghĩ nhiều, chỉ thấy không thể làm khác. Sau này nhìn lại, tôi nhận ra đó là lúc giá trị “trung thực với khách hàng” của tôi đang lên tiếng rõ hơn bất kỳ lời tuyên bố nào tôi có thể tự viết ra.

Ngược lại, có những lần tôi áy náy kéo dài sau một quyết định — không phải vì nó sai về luật, mà vì nó đi ngược với một điều gì đó tôi tin là đúng. Cảm giác áy náy đó, nếu mình chịu ngồi lại phân tích, thường chỉ về đúng giá trị mà mình đã vô tình thỏa hiệp.

Một bài tập đơn giản để bắt đầu

Nếu bạn muốn thử tìm giá trị cốt lõi của mình, tôi gợi ý một cách đơn giản, không cần công cụ phức tạp. Hãy nhớ lại ba khoảnh khắc trong đời mà bạn cảm thấy tự hào nhất về cách mình hành xử — không phải kết quả đạt được, mà là cách bạn đã chọn hành xử. Sau đó, nhớ lại ba khoảnh khắc bạn cảm thấy áy náy hoặc xấu hổ nhất, cũng vì cách mình hành xử, không phải vì thất bại về kết quả.

Đặt sáu khoảnh khắc đó cạnh nhau và tự hỏi: điều gì lặp lại trong nhóm tự hào, và điều gì bị vi phạm trong nhóm áy náy? Thường thì chỉ sau vài lần làm bài tập này, một vài từ khóa sẽ bắt đầu xuất hiện lặp lại — trung thực, công bằng, tự do, trách nhiệm, sự tử tế — và đó chính là những ứng viên cho giá trị cốt lõi của bạn.

Mà thật ra, không cần phải tìm ra cả chục giá trị. Tôi tin ba nguyên tắc là đủ — nhiều hơn sẽ khó nhớ, khó dùng để quyết định nhanh khi cần. Ba nguyên tắc đủ rõ, đủ ít, để bạn có thể nhớ và áp dụng ngay trong những tình huống khó xử.

Tôi cũng nhận ra giá trị cốt lõi thường không đứng yên mãi theo thời gian — đôi khi cuộc sống đưa mình vào hoàn cảnh mới, và một giá trị từng đứng vị trí thứ ba lại trở nên quan trọng nhất. Có giai đoạn tôi đặt sự tự do lên hàng đầu, rồi khi có con, sự an toàn cho gia đình lại vượt lên trước. Điều đó không có nghĩa là giá trị cũ sai, chỉ là thứ tự ưu tiên thay đổi theo từng chặng đường. Quan trọng là mình biết mình đang ưu tiên điều gì ở thời điểm hiện tại, thay vì áp dụng một bảng giá trị cứng nhắc cho mọi giai đoạn cuộc đời.

Đây chỉ là bước đầu trong hành trình định vị bản thân và khám phá bản ngã. Nếu bạn muốn đi sâu hơn vào cách phân biệt sống kiến tạo và sống phản ứng, cách dọn dẹp quá khứ, hay cách đối diện với tư duy nạn nhân, bài Định vị “Sống đúng” & Khám phá bản ngã sẽ cho bạn một bức tranh đầy đủ hơn về toàn bộ hành trình này.

Khi giá trị cốt lõi bị thử thách

Biết giá trị cốt lõi của mình là một việc. Giữ được nó khi bị thử thách lại là một việc khác hẳn. Tôi nhận ra giá trị chỉ thật sự có ý nghĩa khi nó được kiểm chứng trong những tình huống có sự đánh đổi thật — khi giữ giá trị đó đồng nghĩa với việc mất đi một cơ hội, một khoản tiền, hoặc một mối quan hệ.

Không biết bạn có từng ở trong tình huống đó chưa — biết rõ điều mình tin là đúng, nhưng vẫn phải vật lộn với cám dỗ làm khác đi vì lý do thực tế. Tôi nghĩ đó là điều bình thường của con người, không phải dấu hiệu yếu đuối. Cái khác biệt là sau những lần vật lộn đó, mình có quay lại đúng với giá trị của mình hay không, và mình có học được gì từ những lần lỡ thỏa hiệp.

Nếu bạn đang ở giai đoạn cảm thấy mơ hồ về điều mình thật sự coi trọng, hoặc cảm thấy mình đang sống theo chuẩn của người khác mà chưa từng chọn, bài Định vị “Sống đúng” & Khám phá bản ngã là điểm khởi đầu phù hợp để bắt đầu quá trình tìm lại chính mình.

Lắng đọng

Tôi không còn nhớ chính xác khi nào mình thật sự dừng việc “diễn vai người chững chạc” để sống đúng với ba nguyên tắc mình đã tìm ra. Có lẽ nó không xảy ra trong một ngày, mà từng chút, từng quyết định nhỏ một.

Nhưng tôi biết rõ một điều: từ ngày biết rõ giá trị cốt lõi của mình, những quyết định khó vẫn khó, nhưng tôi không còn mất nhiều thời gian băn khoăn nên chọn gì nữa. Có một thứ bên trong đã biết câu trả lời từ trước.