Một buổi trưa tôi chạy xe qua cầu. Nắng gắt, mặt đường hầm hập. Phía trước, một người đàn ông lớn tuổi đang đẩy xe dừa tươi lên dốc.

Tôi không biết ông bao nhiêu tuổi, cũng không biết hoàn cảnh nhà ông thế nào. Có thể ông đẩy xe vì cần tiền, cũng có thể vì ở nhà buồn tay buồn chân. Tôi không có quyền đoán, và cũng không muốn biến một người xa lạ thành ví dụ cho bài học của mình.

Nhưng tôi có dừng lại nhìn một lúc. Và thứ ở lại trong đầu tôi sau đó không phải là thương cảm — mà là một câu hỏi rất riêng tư: đến tuổi đó, mình sẽ như thế nào?

Không phải “mình có giàu không”. Mà là: mình còn được chọn không? Chọn nghỉ hay chọn làm — vì thích, chứ không phải vì buộc phải.

Câu hỏi đó dẫn tôi tới câu hỏi thứ hai, khô khan hơn nhiều, nhưng là câu duy nhất trả lời được bằng con số: để giữ được cái quyền chọn đó, tôi cần bao nhiêu tiền để nghỉ hưu?

Câu hỏi mà gần như ai cũng né

Ngồi làm việc với hàng trăm gia đình trong mấy năm qua, tôi để ý một điều: hỏi về quỹ dự phòng, người ta trả lời được. Hỏi về học phí cho con, người ta cũng có con số trong đầu. Nhưng hỏi “anh chị định nghỉ hưu với bao nhiêu?”, câu trả lời gần như luôn rơi vào một trong ba dạng: im lặng vài giây rồi cười; “chắc cũng phải vài tỷ”; hoặc “thôi chuyện đó tính sau, giờ còn lo trăm thứ”.

Cả ba đều không sai. Nó chỉ cho thấy một chuyện: hưu trí là mục tiêu tài chính lớn nhất đời người — nhưng lại là mục tiêu duy nhất hầu như không ai ngồi tính ra con số cụ thể.

Mà thật ra cũng dễ hiểu. Mua nhà thì có giá niêm yết. Học phí thì trường công bố. Còn hưu trí thì không ai gửi cho bạn một cái bảng báo giá — nó là con số bạn phải tự tính. Điều đáng nói là nó không khó như bạn tưởng: chỉ cần ngồi xuống một lần, khoảng bốn mươi phút, với cái máy tính điện thoại.

Ba nguồn nhiều người đang âm thầm trông cậy

Trước khi tính, cần nói thẳng về ba thứ nhiều người mặc định sẽ đỡ mình lúc về già — mà không kiểm chứng lại bao giờ.

Thứ nhất: lương hưu bảo hiểm xã hội.

Đây là nguồn thật, có giá trị thật, và tôi luôn khuyên mọi người đóng đủ. Nhưng cần hiểu đúng độ lớn của nó. Theo quy định hiện hành, tỷ lệ hưởng lương hưu tối đa là 75% mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội — và để chạm được mức 75% đó, nam phải đóng đủ 35 năm, nữ 30 năm.

Hai chữ quan trọng nằm ở đây: tiền lương đóng bảo hiểm. Với rất nhiều người đi làm ở Việt Nam, mức đóng bảo hiểm thấp hơn thu nhập thực tế. Còn với người tự kinh doanh, người làm nghề tự do, người ăn hoa hồng — nhóm này rất đông — thì con số đó có khi bằng không. Lương hưu là một phần của bài toán, không phải cả bài toán.

Thứ hai: con cái.

Tôi hiểu văn hóa của mình, và không phán xét ai trông cậy vào con. Nhưng ngồi trong nhiều phòng khách, nghe cả hai phía nói về chuyện này, tôi nhận ra: hầu hết cha mẹ đều không thật sự muốn điều đó. Họ chỉ không có lựa chọn khác.

Khi tính quỹ hưu trí, tôi đề nghị bạn để con cái ra ngoài bảng tính. Nếu sau này các con lo được cho bạn, đó là phần thưởng. Còn đưa nó vào công thức thì bạn đang chuyển gánh nặng sang một thế hệ mà lúc đó cũng đang nuôi con nhỏ và trả góp nhà.

Thứ ba: “sẽ tính sau.”

Đây là nguồn nguy hiểm nhất, vì nó nghe như một kế hoạch. Cuối bài tôi sẽ đưa ra con số cụ thể cho cái giá của mười năm “tính sau”.

Con số hưu trí không phải một cục tiền — nó là một dòng tiền

Đây là chỗ tôi muốn bạn dừng lâu nhất, vì đổi được góc nhìn này thì phía sau dễ hẳn.

Khi nghĩ về hưu trí, đa số chúng ta hình dung một cục tiền: “phải có 5 tỷ”, “phải có 10 tỷ”. Con số đó lớn tới mức nó tạo ra đúng một phản ứng — bỏ cuộc. Nghe 10 tỷ, người đang có 200 triệu tiết kiệm sẽ không lập kế hoạch. Họ sẽ đổi chủ đề.

Nhưng cục tiền đó không phải là mục tiêu thật. Mục tiêu thật là một dòng tiền hàng tháng, kéo dài trong một số năm nhất định. Cục tiền chỉ là hệ quả tính ngược ra từ dòng tiền đó.

Sự khác biệt nghe nhỏ, nhưng nó đổi hẳn câu hỏi trong đầu bạn. Từ “làm sao có được 10 tỷ” — câu hỏi khiến người ta tê liệt — thành “tháng đó mình cần bao nhiêu để sống tử tế, và tiền đó đến từ đâu” — câu hỏi có thể trả lời được.

Đây cũng là lý do trong hệ thống của mình, tôi không gọi nó là “khoản tiết kiệm hưu trí” mà gọi là Quỹ Hưu Trí — một trong sáu quỹ có nhiệm vụ riêng, nguồn riêng, và tốc độ riêng. Nếu bạn muốn hiểu vì sao tiền nên được chia thành từng quỹ có nhiệm vụ thay vì gom vào một chỗ rồi rút dần, hệ thống 6 Quỹ Cuộc Đời là bức tranh lớn mà bài này chỉ là một mảnh.

Năm bước tự tính quỹ hưu trí của riêng bạn

Lấy giấy ra. Tôi sẽ đi kèm một ví dụ để bạn dễ hình dung — một người 35 tuổi, gia đình đang chi khoảng 20 triệu một tháng.

Bước 1 — Ước lượng chi phí sống hàng tháng khi về hưu, theo giá hôm nay.

Đừng dùng thẳng con số chi tiêu hiện tại. Lúc đó nhiều khoản mất đi: nuôi con, trả góp nhà, chi phí đi lại làm việc. Nhưng có một khoản gần như chắc chắn tăng: chi phí y tế.

Một mốc thực tế để bắt đầu là khoảng 70% chi phí hiện tại. Trong ví dụ: 20 triệu × 70% = 14 triệu/tháng, theo sức mua của năm nay.

Bước 2 — Nhân với lạm phát cho tới ngày bạn nghỉ.

Đây là bước bị bỏ qua nhiều nhất, và cũng là bước làm con số nhảy mạnh nhất. 14 triệu hôm nay không phải 14 triệu của 25 năm sau.

Giả sử lạm phát 4% một năm — đây là giả định, không phải lời hứa, bạn có thể đổi nếu muốn thận trọng hơn. Sau 25 năm, hệ số nhân khoảng 2,67 lần.

14 triệu × 2,67 ≈ 37 triệu/tháng tại thời điểm bạn 60 tuổi.

Nhìn lần đầu hơi khó chịu. Nhưng nó chỉ nói đúng một chuyện: giá cả không đứng yên chờ bạn.

Bước 3 — Nhân với số năm bạn sẽ sống sau khi ngừng kiếm tiền.

Tuổi thọ trung bình của người Việt hiện khoảng 74,7 tuổi. Nhưng đừng lấy thẳng con số đó — nó được tính từ lúc sinh, còn một người đã sống khỏe tới 60 thì kỳ vọng còn lại thường cao hơn mức trung bình chung.

Tôi thường khuyên tính tới 85 tuổi. Thà tính dư còn hơn tính thiếu — vì sống lâu hơn dự tính mà hết tiền là kịch bản không ai muốn nhìn thẳng vào.

Nghỉ ở 60, sống tới 85 → 25 năm.

37 triệu × 12 tháng × 25 năm ≈ 11,2 tỷ đồng.

(Cách nhân thẳng này ngầm giả định phần tiền chưa dùng tới chỉ vừa đủ chạy ngang lạm phát trong lúc bạn rút dần — một giả định thận trọng, và với đa số người thì thận trọng là đúng.)

Bước 4 — Trừ đi những nguồn bạn đã có.

Lương hưu bảo hiểm xã hội, tiền cho thuê nhà nếu có, hoặc dòng tiền từ tài sản đang tích lũy. Giả sử các nguồn này lo được khoảng 30% nhu cầu.

11,2 tỷ × 70% ≈ 7,8 tỷ — đây mới là phần bạn phải tự xây.

Bước 5 — Chia ra thành con số hàng tháng.

Đây là bước biến một con số đáng sợ thành một việc làm được.

25 năm là 300 tháng. Nếu chỉ cất tiền vào chỗ không sinh lời, 7,8 tỷ chia 300 tháng là 26 triệu/tháng — bất khả thi với gia đình đang chi 20 triệu.

Nhưng nếu số tiền đó được tích lũy đều đặn mỗi tháng với mức sinh lời trung bình khoảng 8%/năm, con số cần bỏ ra mỗi tháng chỉ khoảng 8,2 triệu.

Từ 26 triệu xuống 8,2 triệu. Phần chênh lệch đó không đến từ việc bạn giỏi hơn. Nó đến từ thời gian — thứ duy nhất trong bài toán này bạn không mua lại được.

Cái giá của mười năm “tính sau”

Bây giờ giữ nguyên mọi thứ, chỉ đổi một biến: người này không bắt đầu ở tuổi 35, mà ở tuổi 45.

Nghe vẫn còn sớm chán. Còn tận 15 năm nữa mới nghỉ. Và vì lạm phát chỉ còn tác động 15 năm thay vì 25, tổng số tiền cần thậm chí thấp hơn — khoảng 5,3 tỷ phải tự lo, thay vì 7,8 tỷ.

Nhưng số tiền phải bỏ ra mỗi tháng thì thành khoảng 15,3 triệu.

Cần ít tiền hơn. Mà phải bỏ ra gần gấp đôi mỗi tháng.

Nói thật với bạn nhé, lần đầu tính ra hai con số này cạnh nhau, tôi ngồi im một lúc. Không phải vì nó đáng sợ, mà vì nó rất công bằng và rất lạnh: mười năm đó không lấy đi tiền của bạn — nó lấy đi thời gian làm việc của tiền. Không có cách nào bù lại ngoài việc bỏ ra nhiều hơn hẳn từ túi mình.

Đây cũng là lý do tôi hay nói với các bạn tư vấn trong đội: quỹ hưu trí không phải chuyện của người sắp già, mà là chuyện của người đang trẻ — vì người trẻ mới còn thứ để đầu tư vào đó, và thứ đó là thời gian chứ không phải tiền.

Con số không phải để làm bạn sợ

Tôi biết đọc tới đây nhiều người sẽ thấy nặng. Nhất là nếu bạn đang ở tuổi 40, chưa có gì đáng kể, và vừa nhìn thấy con số 15 triệu một tháng.

Nên tôi muốn nói rõ ba điều.

Thứ nhất: con số bạn vừa tính là con số của một kịch bản, không phải một bản án. Đổi tuổi nghỉ từ 60 sang 65, đổi mức sống mong muốn, tính thêm lương hưu — mọi thứ đổi theo. Bảng tính này để bạn thấy các biến, không phải để tin vào một kết quả duy nhất.

Thứ hai: đích không phải là chạm được con số đó, mà là thu hẹp khoảng cách. Một người bắt đầu bỏ 3 triệu mỗi tháng ở tuổi 40 sẽ có tuổi già khác hẳn người bỏ 0 đồng — dù cả hai đều không chạm tới con số lý tưởng. Trong tài chính cá nhân, gần đúng mà bắt đầu sớm gần như luôn thắng hoàn hảo mà bắt đầu muộn.

Thứ ba: Quỹ Hưu Trí không đứng một mình. Nó chỉ chạy được khi Quỹ Sức Khỏe và Quỹ Dự Phòng đã có nền — vì một biến cố y tế không được chuẩn bị có thể ăn sạch phần tích lũy của cả chục năm. Nếu bạn chưa chắc mình nên xây quỹ nào trước, thứ tự ưu tiên giữa sáu quỹ là chỗ nên đọc trước khi bắt tay vào bảng tính hưu trí.

Còn hôm nay, nếu chỉ làm được một việc, tôi đề nghị việc này: lấy chi tiêu một tháng của gia đình bạn, nhân 70%, rồi nhân tiếp cho số năm còn lại tới lúc nghỉ theo mức lạm phát bạn thấy hợp lý. Chỉ tới đó thôi. Chưa cần giải pháp.

Vì phần lớn người tôi gặp không thiếu kỷ luật. Họ chỉ chưa bao giờ nhìn thấy con số của chính mình.

Người đàn ông đẩy xe dừa hôm đó có thể đang rất ổn. Tôi mong là vậy. Nhưng hình ảnh ấy ở lại với tôi lâu, không phải để phán xét ai — mà để nhắc tôi một điều đơn giản:

Tuổi già không tự lo cho mình. Nó chỉ nhận lại những gì mình đã gửi vào từ rất sớm.