Tháng trước bạn kiếm được bao nhiêu?

Câu này người làm nghề tự do trả lời rất nhanh. Có người nói tám triệu. Có người nói sáu mươi triệu. Ai cũng nhớ rất rõ con số của tháng gần nhất.

Nhưng thử hỏi câu thứ hai: mười hai tháng vừa rồi, trung bình mỗi tháng bạn kiếm được bao nhiêu?

Chỗ này thường im lặng.

Không phải vì họ không biết cộng. Mà vì chưa bao giờ có lý do để ngồi cộng. Lương thì tự nó là một con số. Còn hoa hồng, doanh thu, tiền dự án — nó về theo đợt, và mỗi đợt về là một cảm giác riêng, không ai gộp lại.

Và chính vì thiếu con số đó, câu hỏi “người không có thu nhập ổn định thì xây 6 quỹ kiểu gì” mới trở nên khó trả lời hơn mức cần thiết.

Cái khó không nằm ở chỗ chia bao nhiêu phần trăm

Người có lương cố định nghe câu “mỗi tháng trích 20% vào quỹ dự phòng” là làm được ngay. Lương về ngày mùng năm, chuyển khoản ngày mùng năm, xong.

Người tháng bốn mươi triệu, tháng năm triệu thì hỏi lại: 20% của cái gì?

Câu hỏi đó hợp lý. Nhưng nó không phải vấn đề thật.

Vấn đề thật nằm ở chỗ khác, và nó khó nhìn hơn nhiều: người có thu nhập lên xuống thường sống theo tháng cao nhất của mình.

Tháng bốn mươi triệu, mức sống tự động nhích lên theo bốn mươi. Đăng ký thêm một dịch vụ, đổi cái điện thoại đang dùng cũng còn tốt, gật đầu với vài buổi hẹn, mua trả góp một món mà tháng đó thấy rất nhẹ. Không ai gọi đó là tiêu hoang. Nó chỉ là sống đúng với số tiền đang có.

Rồi tháng năm triệu tới. Mức sống không xuống theo được — vì những thứ đã ký thì vẫn đến hạn đúng ngày, không quan tâm tháng này bạn có ký được hợp đồng nào không.

Thế là thành một vòng: tháng cao nuôi tháng cao, tháng thấp đi vay tháng sau.

Nói thật với bạn nhé, đây là cái bẫy tôi thấy nhiều nhất. Và nó không chừa người kiếm được nhiều tiền.

Người trông giàu nhất phố và một năm sau đó

Hồi tôi mới lên Cần Thơ học đại học, trong thành phố có một đại gia ai cũng biết — trùm buôn cá ba sa xuất khẩu.

Ông cưới vợ cho con. Thảm đỏ rải từ trong nhà ra tận ngoài cổng. Dàn siêu xe rước dâu chạy qua mấy con đường lớn. Cả thành phố nói về đám cưới đó cả tuần.

Tôi lúc ấy là một đứa sinh viên tỉnh lẻ mới lên thành phố, nhìn và ngưỡng mộ thật lòng. Trong đầu tôi, đó chính là hình ảnh của thành công.

Chưa đầy một năm sau, cả gia đình bị bắt. Vay ngân hàng, không trả được.

Tôi nhớ cảm giác lúc nghe tin. Không hẳn là sốc. Nó lạnh hơn thế. Giống như vừa phát hiện ra thứ mình đang ngưỡng mộ chỉ là lớp ngoài của một cái gì đó đang sụp từ bên trong — và cái rực rỡ nhất đôi khi lại là dấu hiệu của người đang dùng nốt phần sức lực cuối cùng để trông có vẻ vẫn ổn.

Từ đó tôi hiểu một điều mà sau này làm nghề tôi thấy đi thấy lại: giàu và an toàn là hai thứ khác nhau hoàn toàn. Cái quyết định không phải căn nhà, không phải dàn xe, không phải con số của một mùa. Là dòng tiền.

Làm nghề này nhiều năm, tôi gặp phiên bản nhỏ hơn của câu chuyện đó rất thường xuyên.

Một bạn tư vấn mới vào nghề, ba tháng đầu ký được mấy hợp đồng lớn, thu nhập gấp ba lương cũ. Bạn đổi xe, trả góp ba mươi sáu tháng. Nhìn con số tháng đó thì khoản trả góp nhẹ tênh.

Rồi thị trường chậm lại. Có tháng không ký được hợp đồng nào. Nhưng ngày trả góp thì vẫn đến, đều đặn, không lệch một ngày.

Bạn ấy không tiêu hoang. Bạn ấy chỉ thiết kế cả đời sống của mình dựa trên một tháng may mắn.

Thu nhập không ổn định không phải lý do để bỏ qua 6 quỹ

Thật ra là ngược lại.

Người có lương cố định, tháng nào cũng như tháng nào — họ ít cần hệ thống hơn bạn. Vì bản thân cái lương đã là một hệ thống rồi. Nó tự làm phẳng dòng tiền giúp họ, âm thầm, mỗi tháng, không cần ai nghĩ đến.

Bạn thì không có ai làm phẳng giúp. Nên bạn phải tự làm.

Và việc tự làm đó bắt đầu bằng một thao tác duy nhất: tự trả lương cho mình.

Nghĩa là thay vì tiêu theo số tiền thực tế về trong tháng, bạn chọn trước một con số cố định — con số bạn sống được, không phải con số bạn muốn sống. Mỗi tháng bạn chỉ “nhận” đúng chừng đó. Phần vượt lên trên, bạn không đụng vào.

Vì phần vượt lên đó không phải tiền của tháng này.

Nó là lương của những tháng chưa tới.

Xây 6 quỹ khi thu nhập không ổn định, nói gọn lại, là không chia theo phần trăm từng tháng nữa. Mà tính thu nhập theo cả năm, tự trả cho mình một mức lương cố định thấp hơn mức trung bình, rồi dồn phần chênh lệch vào các quỹ theo thứ tự ưu tiên. Quỹ dự phòng lúc này không chỉ để phòng biến cố — nó là cái máy làm phẳng dòng tiền.

Sáu cái quỹ đó gồm những gì, mỗi quỹ giữ vai trò nào trong một đời người, tôi đã viết đầy đủ trong bài 6 Quỹ Cuộc Đời là gì. Ở đây tôi chỉ nói phần khác đi — phần dành riêng cho người có thu nhập lên xuống.

Bốn điều chỉnh cho người tháng nhiều tháng ít

1. Tính theo năm, đừng tính theo tháng

Ngồi xuống, mở lại mười hai tháng gần nhất, cộng hết vào rồi chia cho mười hai.

Con số đó mới là thu nhập thật của bạn. Không phải tháng đỉnh, cũng không phải tháng tệ nhất.

Phần lớn người tôi ngồi cùng đều hơi bất ngờ ở bước này. Có người thấy con số cao hơn họ tưởng — và nhận ra mình đã tiêu mất nó ở đâu đó. Có người thấy thấp hơn nhiều so với cảm giác — vì trong đầu họ vẫn đang lấy tháng tốt nhất làm mốc.

2. Lấy mức nền, đừng lấy mức trung bình

Giả sử trung bình của bạn là hai mươi triệu. Đừng tự trả cho mình hai mươi.

Trả mười bốn, mười lăm. Một con số bạn sống được — hơi chật một chút cũng không sao.

Khoảng cách giữa hai mươi và mười lăm chính là chỗ các quỹ được sinh ra. Không có khoảng cách đó thì không có gì để xây cả, dù bạn kiếm bao nhiêu đi nữa.

3. Quỹ dự phòng của bạn phải dày hơn người khác

Người lương cố định được khuyên để dành ba đến sáu tháng chi phí sinh hoạt. Với bạn, con số đó nên là sáu đến mười hai tháng.

Không phải vì bạn rủi ro hơn. Mà vì quỹ này với bạn làm hai việc cùng lúc: vừa đỡ khi có biến cố, vừa bù vào những tháng thu nhập hụt. Nếu chỉ để ba tháng, nó sẽ bị dùng hết cho việc thứ hai — và đến lúc cần cho việc thứ nhất thì không còn gì.

Xây xong quỹ này, bạn sẽ thấy một thứ rất lạ: tháng thấp không còn làm bạn lo nữa. Vì bạn vẫn nhận đúng chừng đó lương.

4. Cam kết dài hạn thì chọn theo mức nền, đừng chọn theo tháng đỉnh

Đây là điều tôi nói với khách hàng làm nghề tự do nhiều hơn mọi điều khác.

Bất kỳ khoản nào phải đóng đều đặn nhiều năm — hợp đồng bảo hiểm, khoản tích lũy hưu trí, một khoản trả góp — nếu bạn chọn mức dựa trên tháng tốt nhất, thì nó chỉ đúng vài tháng trong năm. Những tháng còn lại nó trở thành áp lực. Và thứ gì tạo áp lực đủ lâu thì sớm muộn cũng bị bỏ giữa chừng.

Bỏ giữa chừng mới là tổn thất thật, không phải mức đóng thấp.

Nên chọn mức bạn gồng được ở tháng thấp nhất. Còn tháng tốt thì đổ vào những chỗ không ràng buộc — nơi bạn được quyền dừng bất cứ lúc nào mà không mất gì.

---

Về thứ tự, nếu bạn đang bắt đầu từ số không, tôi hay gợi ý đi theo hướng này: quỹ dự phòng trước, chỉ cần đủ ba tháng đã, đừng chờ đủ mười hai rồi mới làm việc khác. Rồi quỹ sức khỏe. Rồi một khoản cố định nhỏ cho hưu trí và di sản — nhỏ thôi, nhưng đều. Rồi quỹ học vấn. Đầu tư để sau cùng.

Đầu tư để sau cùng không phải vì nó không quan trọng. Mà vì người có thu nhập lên xuống nếu đầu tư sớm thường phải bán ra đúng lúc thị trường xấu — vì tháng đó cần tiền, không phải vì họ muốn bán.

Tiền có thể bị rút ra bất cứ lúc nào thì không phải tiền đầu tư. Đó là tiền gửi tạm.

Bạn không thiếu điều kiện, bạn thiếu một con số

Có một điều gần như ai cũng mắc, dù thu nhập cao hay thấp: chúng ta đo mình bằng tháng tốt nhất, rồi quên rằng cuộc đời được sống bằng cả mười hai tháng.

Nếu bạn đang làm một nghề mà tháng nhiều tháng ít, bạn không thiếu điều kiện để xây 6 quỹ. Bạn chỉ đang thiếu một con số nền — con số nói cho bạn biết mình thật sự sống bằng bao nhiêu.

Việc quan trọng nhất trong chuyện này không phải buổi tối bạn mở thêm một tài khoản mới. Mà là buổi tối bạn ngồi cộng mười hai tháng vừa rồi lại và chia cho mười hai. Sau con số đó, mọi thứ còn lại chỉ là kỹ thuật.

Còn phần sau — sáu cái quỹ ghép lại thành một hệ thống thì vận hành ra sao, và vì sao lại là sáu chứ không phải ba hay mười — tôi viết riêng ở bài này.

Mà thật ra, ổn định chưa bao giờ có nghĩa là tháng nào cũng kiếm được như nhau.

Ổn định là tháng nào cũng sống được như nhau.