Một khoản vay tiêu dùng tín chấp ở Việt Nam hiện nay thường có lãi suất khoảng 20–35% một năm. Thẻ tín dụng, nếu bạn không trả đủ dư nợ đúng hạn, lãi cũng rơi vào vùng tương tự. Còn mấy app cho vay nhanh trong điện thoại thì cao hơn nữa — cao đến mức người ta thường không dám quy ra con số năm.

Trong khi đó, một khoản gửi tiết kiệm ngân hàng sinh khoảng 5–6% một năm.

Hai con số đó nằm cạnh nhau. Nhưng phần lớn thời gian, chúng ta không đặt chúng cạnh nhau.

Vì trong đầu mình, tiền vay và tiền để dành là hai ngăn khác nhau. Ngăn nợ là chuyện phải trả. Ngăn tiết kiệm là chuyện nên làm. Hai ngăn đó ít khi được đặt lên cùng một cái bàn cân — cho đến khi có ai đó hỏi thẳng: đang có nợ thì trả nợ trước hay tiết kiệm trước?

Câu hỏi thật của người đang mắc nợ

Ngồi làm việc với hàng trăm gia đình trong mấy năm qua, tôi thấy câu hỏi này gần như luôn xuất hiện dưới hai dạng, và cả hai đều nghe rất hợp lý.

Dạng thứ nhất: “Em đang trả nợ mỗi tháng gần hết lương rồi, để dành gì nữa anh. Trả xong nợ rồi tính.”

Dạng thứ hai: “Em vẫn để dành mỗi tháng một ít, nhưng nợ vẫn còn đó, thấy kỳ kỳ sao đó.”

Người thứ nhất chọn dồn toàn lực. Người thứ hai chọn chia đôi. Và thường thì cả hai đều không thấy yên tâm — vì họ đang cảm nhận được rằng mình chọn theo cảm giác chứ không theo một lý do nào rõ ràng.

Mà thật ra vấn đề không nằm ở chỗ chọn cái nào. Nó nằm ở chỗ chưa ai đặt hai thứ đó vào đúng chỗ của chúng trong một trình tự.

Cái giá của nợ — thứ tôi phải tự trả mới hiểu

Tôi không nói chuyện này từ vị trí người đứng ngoài.

Hồi mua nhà, tôi nghĩ theo góc độ đầu tư: nhà thì lúc nào cũng lên giá, chỉ cần có 20% là mua được. Vậy là tôi vay 80% giá trị căn nhà 3 tỉ — tức 2,4 tỉ. Mỗi tháng trả 10 triệu gốc, cộng lãi tính trên dư nợ giảm dần. Tháng đầu tiên riêng lãi đã gần 16 triệu, tổng phải trả 26 triệu. Cứ đều đặn như vậy suốt 20 năm.

Nhiều năm sau tôi mới ngồi xuống tính tổng số tiền lãi đã trả. Con số hiện ra: gần 1,93 tỉ đồng. Chỉ riêng lãi.

Căn nhà tăng từ 3 tỉ lên 6 tỉ — nghe thì lời 3 tỉ. Nhưng trừ đi phần lãi đã chảy đi, lợi nhuận thực chưa tới 1,1 tỉ trong 20 năm. Chưa kể 600 triệu vốn tự có, nếu được đặt đúng chỗ, đã làm được bao nhiêu thứ khác.

Cảm giác lúc đó không phải là hối hận. Mà là ngỡ ngàng — không phải vì tôi không biết tính, mà vì suốt 20 năm không có ai ngồi tính cái này ra cho tôi thấy.

Điều tôi rút ra, và giờ nói lại với bạn: nợ không lấy đi tiền của bạn hôm nay. Nó lấy đi dòng tiền của bạn trong nhiều năm tới. Mỗi tháng bạn trả lãi, là mỗi tháng một phần thu nhập tương lai đã được đặt trước cho một quyết định trong quá khứ.

Và đó mới chỉ là một khoản vay có tài sản đảm bảo, lãi khoảng 10–11%. Với nợ tiêu dùng 25–30%, cùng một cơ chế nhưng chạy nhanh hơn gấp ba lần.

Vì sao trả nợ lãi cao là khoản “đầu tư” tốt nhất bạn có

Đây là chỗ tôi muốn bạn dừng lại lâu một chút.

Nếu bạn đang nợ một khoản lãi 25% một năm, và bạn trả bớt 10 triệu vào khoản đó — thì bạn vừa tiết kiệm được 2,5 triệu tiền lãi trong 12 tháng tới. Chắc chắn. Không rủi ro. Không phụ thuộc thị trường, không phụ thuộc ai tư vấn cho bạn.

Không có kênh đầu tư hợp pháp nào ở Việt Nam đảm bảo cho bạn 25% một năm mà không kèm rủi ro mất vốn. Nhưng trả nợ lãi cao thì có.

Nói cách khác: khi đang gánh nợ lãi cao, khoản đầu tư sinh lời tốt nhất và an toàn nhất của bạn chính là khoản nợ đó.

Nghe đến đây, phản xạ tự nhiên là: vậy dồn hết vào trả nợ đi, đừng để dành gì cả.

Và đó là chỗ nhiều người ngã.

Điều xảy ra khi bạn dồn 100% vào trả nợ

Tôi đã thấy kịch bản này lặp lại đủ nhiều lần để không còn coi nó là chuyện xui rủi.

Một người quyết tâm trả nợ. Cắt hết mọi khoản để dành, dồn từng đồng vào khoản vay. Ba tháng, bốn tháng đầu rất tốt — dư nợ giảm thấy rõ, cảm giác nhẹ hẳn.

Rồi xe hỏng. Hoặc con sốt phải nhập viện hai ngày. Hoặc mẹ ở quê cần một khoản gấp.

Trong tài khoản không còn gì. Nên chuyện gì phải xảy ra thì xảy ra: quẹt thẻ tín dụng, hoặc mở thêm một khoản vay mới.

Thế là sau sáu tháng nỗ lực, tổng nợ không giảm — có khi còn tăng, vì khoản vay mới thường có lãi cao hơn khoản cũ. Và thứ mất đi lớn hơn tiền: niềm tin rằng mình có thể thoát ra được.

Cái vòng lặp đó không phải do người ta thiếu kỷ luật. Nó do thiếu một cái đệm.

Nếu bạn muốn hiểu vì sao tiền cần được chia ra thành từng quỹ có nhiệm vụ riêng thay vì gom hết vào một chỗ rồi rút dần, hệ thống 6 Quỹ Cuộc Đời là bức tranh lớn mà bài này chỉ đang nhìn từ một góc.

Thứ tự đúng khi bạn đang có nợ

Câu trả lời cho “trả nợ trước hay tiết kiệm trước” không phải là một trong hai. Nó là một trình tự. Năm bước, theo đúng thứ tự này.

Bước 1 — Viết hết nợ ra giấy, kèm lãi suất từng khoản.

Nghe đơn giản đến mức hơi vô lý, nhưng đây là bước nhiều người chưa từng làm. Họ biết mình nợ “khoảng hai trăm mấy”, biết mỗi tháng trừ bao nhiêu, nhưng chưa bao giờ ngồi liệt kê từng khoản kèm lãi suất thật.

Bạn không thể xử lý một thứ mình chưa nhìn thẳng vào. Và gần như lần nào cũng vậy — khi con số hiện ra đầy đủ, người ta phát hiện có một khoản đang âm thầm ăn nhiều hơn hẳn những khoản còn lại.

Bước 2 — Dựng một Quỹ Dự Phòng tối thiểu. Chỉ một tháng chi phí.

Không phải 3 tháng. Không phải 6 tháng. Lúc này bạn chưa cần con số đó.

Bạn cần một cái đệm mỏng, đủ để một chiếc xe hỏng, một lần con nhập viện ngắn, một cái đám ở quê — không biến thành một khoản vay mới. Chỉ vậy thôi.

Với gia đình chi 15 triệu một tháng, đó là 15 triệu nằm im trong một tài khoản riêng, không gắn thẻ. Gom trong hai đến ba tháng là xong. Chậm hơn một chút so với việc dồn hết vào nợ — nhưng nó là thứ giữ cho toàn bộ kế hoạch không sụp ở tháng thứ tư.

Bước 3 — Giữ nguyên Quỹ Sức Khỏe. Đây là ngoại lệ duy nhất.

Trong lúc trả nợ, thứ người ta cắt sớm nhất thường là bảo hiểm sức khỏe. Lý do nghe rất hợp lý: đang nợ mà còn đóng phí gì nữa.

Nhưng đây là lúc bạn dễ tổn thương nhất, chứ không phải ít rủi ro nhất. Một biến cố y tế cần vài chục đến vài trăm triệu, rơi vào đúng giai đoạn tài khoản trống và dư nợ còn cao — đó là kịch bản đẩy một gia đình từ “đang trả nợ” sang “không còn trả nổi”.

Làm nghề này nhiều năm, tôi thấy nguyên nhân đẩy người ta vào nợ sâu nhất không phải là tiêu hoang. Là bệnh.

Bước 4 — Dồn toàn lực vào nợ lãi cao.

Sau khi có đệm một tháng và giữ được lớp bảo vệ sức khỏe, mọi đồng dư còn lại đi thẳng vào khoản nợ có lãi suất cao nhất. Trả tối thiểu cho các khoản còn lại, và đánh vào khoản đắt nhất trước.

Về toán học, trả từ lãi cao xuống lãi thấp là cách tiết kiệm tiền nhất. Nhưng nếu bạn thuộc kiểu người cần thấy tiến độ để không bỏ cuộc, việc dứt điểm một khoản nhỏ trước để có cảm giác “xong được một cái” cũng chấp nhận được. Chênh lệch tiền lãi giữa hai cách thường không lớn bằng chênh lệch khả năng đi hết chặng.

Ngưỡng để phân loại, tôi hay lấy khoảng 15% một năm. Trên ngưỡng đó là nợ cần diệt gấp. Dưới ngưỡng đó — vay nhà, vay có tài sản đảm bảo lãi 9–11% — thì trả đều theo hợp đồng, không cần dồn sức tất toán sớm, vì tiền của bạn lúc này có việc khác quan trọng hơn để làm.

Bước 5 — Xong nợ đắt, mới mở rộng ra.

Lúc này Quỹ Dự Phòng mới nâng lên 3–6 tháng chi phí. Rồi sau đó mới đến Quỹ Học Vấn, Quỹ Đầu Tư, Quỹ Hưu Trí, Quỹ Di Sản.

Không phải vì các quỹ kia không quan trọng. Mà vì đặt tiền vào một quỹ sinh 8% trong khi một khoản nợ 28% đang chạy song song, là bạn đang tự trả tiền để được cảm giác mình có tiết kiệm.

Một điều tôi muốn nói thêm

Có một điều gần như ai cũng mắc, dù thu nhập cao hay thấp: chúng ta xử lý nợ bằng cảm xúc trước, bằng con số sau.

Người thì né không dám nhìn tổng dư nợ. Người thì trả nợ trong tâm thế trừng phạt bản thân, cắt sạch mọi thứ, sống khắc khổ vài tháng rồi bung ra. Người thì vẫn để dành song song chỉ để thấy mình còn là người biết lo xa — dù về mặt toán học khoản đó đang bị khoản nợ nuốt mất.

Không ai trong số đó sai về mặt con người. Nhưng tiền không hiểu cảm xúc. Nó chỉ chạy theo lãi suất và thời gian.

Nên nếu hôm nay bạn chỉ làm được một việc, tôi đề nghị việc này: lấy giấy ra, viết hết các khoản nợ, ghi lãi suất từng khoản, cộng lại. Chỉ tới đó thôi. Chưa cần quyết gì cả.

Phần lớn người tôi gặp, sau khi làm xong bước đó, tự biết mình phải làm gì tiếp theo. Không phải vì họ được chỉ. Mà vì lần đầu tiên họ nhìn thấy thứ mình đang mang.

Còn nếu sau đó bạn muốn xây lại toàn bộ hệ thống tài chính của mình một cách có thứ tự — chứ không chỉ xử lý phần nợ — thì thứ tự ưu tiên giữa sáu quỹ là chỗ nên đọc tiếp.

Nợ không phải là dấu hiệu bạn kém. Rất nhiều người trưởng thành từng đi qua nó, kể cả những người bây giờ trông rất ổn.

Nhưng nợ có một đặc tính hơi tàn nhẫn: nó không chờ bạn sẵn sàng. Mỗi tháng trôi qua mà bạn chưa nhìn vào nó, nó vẫn cứ làm việc của mình.

Còn bạn thì chưa.