Có một cuộc gọi tôi nhận nhiều hơn mình muốn.

Không phải cuộc gọi báo tin buồn. Cũng không phải cuộc gọi yêu cầu bồi thường. Là cuộc gọi hỏi: “Anh ơi, hợp đồng em đang đóng, giờ em rút ra được bao nhiêu?”

Hỏi xong thì im một lúc. Rồi mới nói tiếp: “Em đang kẹt mấy con, xuống sâu quá. Em muốn gom thêm chút để gỡ.”

Tôi làm nghề này nhiều năm, và tôi thuộc luôn cái nhịp im lặng đó. Nó không phải sự bối rối của người thiếu tiền. Nó là sự bối rối của người đã biết mình sai ở đâu đó, nhưng chưa dám gọi tên ra.

Con số “mất 50 triệu” thường không phải lỗi của thị trường

Người ta hay kể chuyện thua chứng khoán bằng con số: mất 50 triệu, mất 200 triệu, mất hai năm tiền tiết kiệm. Và cách kể thường xoay quanh mã cổ phiếu — mua con nào, ai phím, ngành gì, thị trường tháng đó ra sao.

Nhưng ngồi nghe đủ nhiều, tôi thấy một điều: phần lớn quyết định làm người ta mất tiền đã xảy ra trước khi họ đặt lệnh mua.

Lệnh mua chỉ là chỗ con số hiện ra. Còn cái sai thì nằm ở phía sau, trong cách người đó chuẩn bị — hoặc không chuẩn bị — trước khi bước vào.

Nói thật với bạn nhé, đây là phần khó chịu nhất khi nhìn lại một khoản lỗ. Vì nếu lỗi nằm ở thị trường, mình chỉ cần đợi thị trường tốt lên. Còn nếu lỗi nằm ở cách mình vào tiền, thì lần sau thị trường tốt lên, mình vẫn mất tiếp.

Bốn điểm tôi thấy đi thấy lại

Tôi không kể chuyện của riêng ai ở đây. Nhưng ngồi làm việc với hàng trăm gia đình về chuyện tiền bạc, có những kiểu lặp lại đến mức tôi gần như đoán được câu tiếp theo người ta sẽ nói.

1. Vào bằng số tiền không được phép mất

Đây là điểm nặng nhất, và cũng là điểm ít ai chịu thừa nhận.

Tiền đóng học cho con kỳ tới. Tiền để dành sửa nhà cuối năm. Tiền quỹ dự phòng — thứ lẽ ra phải nằm im để phòng lúc mất việc hoặc nằm viện. Có người còn rút cả hợp đồng bảo hiểm đang đóng dở, chấp nhận mất phần lớn giá trị, để có thêm vài chục triệu “chờ hồi”.

Khi tiền có tên và có hạn, bạn không còn quyền chờ. Mà đầu tư thì gần như luôn cần thời gian.

Điều xảy ra sau đó rất dễ đoán: thị trường xuống, bạn cần tiền đúng lúc giá thấp nhất, và bạn bán. Không phải vì bạn phân tích ra rằng nên bán — mà vì bạn không còn lựa chọn nào khác.

Người mất tiền vì chứng khoán trong trường hợp này không thua vì kém. Họ thua vì đã tự lấy mất quyền chờ của mình từ đầu.

2. Mua vì nghe, không phải vì hiểu

Câu mở đầu quen thuộc: “Có ông anh trong nghề nói con này sắp có sóng.”

Tôi không nói người đó nói sai. Có khi họ nói đúng thật. Vấn đề là: khi bạn mua vì nghe, bạn cũng sẽ phải bán vì nghe. Bạn không có cơ sở riêng để quyết định. Giá xuống 15%, bạn không biết đó là cơ hội hay là dấu hiệu phải thoát ra — nên bạn đi hỏi lại. Và người kia lúc đó đã bận, đã đổi ý, hoặc đã bán từ lâu.

Không hiểu thứ mình mua nghĩa là mình không kiểm soát được phần quan trọng nhất: thời điểm ra khỏi nó.

Mà thật ra, cái này không riêng gì chứng khoán. Đất, vàng, tiền số, góp vốn làm ăn với người quen — mỗi loại tài sản có một ngôn ngữ riêng. Chưa học ngôn ngữ đó mà bỏ tiền vào, thì mình không đang đầu tư. Mình đang đặt cược, chỉ khác là đặt cược bằng tiền thật và bằng thời gian thật của gia đình mình. Tôi có viết kỹ hơn về ranh giới này trong bản đồ đầu tư cho người mới bắt đầu — nếu bạn đang ở giai đoạn mới bước vào, phần đó đáng đọc trước khi làm bất cứ điều gì khác.

3. Có kịch bản thắng, không có kịch bản thua

Trước khi mua, hầu như ai cũng nghĩ đến chuyện lời. Lời 20% thì làm gì, lời 50% thì làm gì.

Rất ít người ngồi viết ra: nếu khoản này xuống 30%, tôi sẽ làm gì?

Không phải vì họ lười. Mà vì khi đang hào hứng, nghĩ đến chuyện thua có cảm giác như đang tự chúc mình xui. Nên người ta bỏ qua.

Rồi khi nó xuống thật, họ phải ra quyết định trong đúng trạng thái tệ nhất để ra quyết định: hoảng, tiếc, và có tiền thật đang bốc hơi trên màn hình.

Một quyết định chuẩn bị trước lúc bình tĩnh và một quyết định đưa ra lúc hoảng — đó là hai thứ hoàn toàn khác nhau, dù nhìn bề ngoài đều là “bấm nút bán”.

4. Gồng, rồi gỡ

Đây là đoạn đắt nhất.

Khoản đầu tư xuống 20%. Người ta không muốn cắt, vì cắt là thừa nhận mình sai. Nên họ chờ. Xuống 35%. Lúc này nếu bán thì lỗ quá lớn, nên họ nghĩ: nạp thêm để trung bình giá xuống, chỉ cần nó hồi một chút là về bờ.

Và số tiền nạp thêm đó — gần như luôn là tiền lấy từ chỗ đáng lẽ không được đụng vào.

Cái bẫy ở đây không phải bẫy tài chính. Nó là bẫy tâm lý. Người ta không còn đang đầu tư nữa; người ta đang cố chứng minh rằng quyết định ban đầu của mình không sai. Và để bảo vệ một cái tôi bị tổn thương, họ bỏ thêm tiền thật vào.

Tôi từng nghe một câu tôi nhớ mãi, từ một người đàn ông ngoài 40: “Nếu hồi đó em chấp nhận mất 30 triệu, thì hôm nay em còn nguyên phần còn lại.”

Điều thật sự bị mất không phải là tiền

Đây là chỗ tôi muốn bạn dừng lại lâu hơn một chút.

Khi ai đó nói họ mất 50 triệu vì chứng khoán, chúng ta thường quy nó về tiền. Nhưng 50 triệu thì kiếm lại được. Chậm hay nhanh tùy người, nhưng kiếm lại được.

Thứ khó lấy lại hơn là ba thứ này:

Thứ nhất — lớp phòng thủ của gia đình. Nếu khoản lỗ đó đến từ quỹ dự phòng hoặc từ hợp đồng bảo vệ bị rút giữa chừng, thì cái mất không dừng ở con số. Nó là việc gia đình bạn bước vào những tháng tiếp theo trong tình trạng không còn gì đỡ phía sau. Rủi ro không hỏi bạn có đang kẹt hàng hay không.

Thứ hai — niềm tin vào chính mình. Nhiều người sau một cú thua thì không dám đụng đến đầu tư nữa, suốt nhiều năm. Họ để tiền nằm im, mất giá dần theo lạm phát, chỉ vì một trải nghiệm xấu ở lần đầu. Cái giá của việc đó, tính trong mười năm, thường lớn hơn 50 triệu rất nhiều.

Thứ ba — sự bình yên trong nhà. Tiền mất thì hai vợ chồng còn nói chuyện được. Nhưng tiền mất mà người kia không biết từ đầu — đó là chuyện khác. Tôi đã ngồi giữa vài cuộc trò chuyện như vậy. Phần khó hàn gắn không phải khoản lỗ. Là câu “sao anh không nói với em”.

Ba câu hỏi trước khi bạn bỏ tiền vào bất cứ thứ gì

Không phải công thức. Chỉ là ba câu tôi hay hỏi lại người ngồi trước mặt mình, và họ thường im một lúc trước khi trả lời.

Câu 1: Số tiền này, nếu mất hết, tháng sau nhà tôi có sao không?

Nếu câu trả lời là “có sao” — thì đó không phải tiền để đầu tư. Đó là tiền để sống. Hai loại tiền này phải nằm ở hai chỗ khác nhau, và đừng bao giờ để chúng chảy qua nhau.

Câu 2: Tôi định để tiền này bao lâu?

Ba tháng và ba năm là hai bài toán khác nhau hoàn toàn. Nếu bạn không trả lời được câu này, bạn chưa có kế hoạch — bạn chỉ đang có hy vọng.

Câu 3: Nếu nó xuống 30%, tôi sẽ làm gì?

Viết câu trả lời ra giấy, trước khi mua. Không phải để tỏ ra kỷ luật. Mà vì bạn của hôm nay tỉnh táo hơn bạn của cái ngày thị trường đỏ lửa rất nhiều — hãy để người tỉnh táo đó quyết giùm.

Có một điều tôi tin gần như tuyệt đối: thứ tự quan trọng hơn tốc độ. Quỹ dự phòng đủ, lớp bảo vệ sức khỏe và thu nhập có sẵn, rồi mới đến phần tiền dành cho tăng trưởng. Làm đúng thứ tự thì một khoản lỗ chỉ là một khoản lỗ. Làm sai thứ tự thì một khoản lỗ có thể kéo cả kế hoạch mười năm đi theo.

Nếu bạn muốn nhìn toàn bộ thứ tự đó — chuẩn bị gì trước, bắt đầu từ đâu, bao nhiêu thì đủ để bước vào — tôi để nó ở bài tổng quan về đầu tư dành cho người mới.

Sai thì được, nhưng đừng sai bằng tiền không được phép sai

Tôi không viết bài này để khuyên bạn tránh xa chứng khoán. Tránh xa không phải là câu trả lời — tiền để yên một chỗ cũng có cái giá của nó.

Điều tôi mong là khác. Ai bước vào đầu tư rồi cũng sẽ có lúc sai. Đó là chuyện bình thường, và học phí là có thật. Nhưng có hai kiểu học phí: kiểu bạn trả bằng số tiền mình đã chuẩn bị sẵn tinh thần để mất, và kiểu bạn trả bằng chỗ dựa của gia đình.

Kiểu thứ nhất làm bạn khôn ra.

Kiểu thứ hai làm bạn sợ — và nỗi sợ đó ở lại rất lâu.

Không biết bạn có từng ngồi tính lại một khoản lỗ cũ của mình chưa. Nếu có, thử nhìn lại xem: cái sai thật sự nằm ở mã cổ phiếu bạn chọn, hay nằm ở số tiền bạn đã mang vào?

Câu trả lời thường không dễ chịu. Nhưng nó là câu trả lời đáng giá nhất bạn rút ra được từ lần đó.

---

Nguyễn Hoàng Khải
Làm đúng – Sống đúng
Cùng 6PLAN.vn