Gần đây, VN-Index có một nhịp giảm mạnh: từ vùng 1.900 điểm về quanh 1.650 trong bốn tuần. Rồi hai tuần sau lại bò ngược lên vùng 1.760.

Trong bốn tuần đi xuống đó, câu hỏi tôi nghe nhiều nhất không phải “nên mua gì”, mà là một câu ngắn hơn, gõ vội hơn, thường đến vào buổi tối:

“Anh ơi, giờ em có nên bán không?”

Không ai hỏi tôi câu đó khi chỉ số đang ở 1.900.

Mà thật ra đó mới là điều đáng chú ý — không phải chỉ số. Cùng một danh mục, cùng một con người, nhưng cách người ta nhìn nó đổi hoàn toàn chỉ vì một con số trên màn hình đổi màu.

Giá giảm và lỗ là hai chuyện khác nhau

Nói trước, rồi giải thích sau: cú sụp làm tài sản của bạn giảm giá. Nhưng việc bán trong hoảng loạn mới là thứ biến một khoản lỗ chưa thực hiện thành khoản lỗ đã thực hiện.

Hai khái niệm này nghe học thuật, nhưng hiểu nó là hiểu gần hết bài này.

Khi danh mục từ 500 triệu xuống 350 triệu, giá trị tài sản theo giá thị trường đã giảm 150 triệu — chuyện đó có thật, không nên nói tránh. Đó là lỗ chưa thực hiện. Bạn vẫn cầm đúng số cổ phần đó, đúng số chứng chỉ quỹ đó; chỉ là hôm nay thị trường trả giá thấp hơn, và giá đó còn thay đổi.

Nó trở thành lỗ đã thực hiện vào giây bạn bán ra và nhận tiền về. Lúc đó, 150 triệu không còn là một dòng đỏ trên màn hình — nó là kết quả cuối cùng của khoản đầu tư.

Nhìn lại vài lần thị trường Việt Nam rơi thật sự:

Ngày 6/1/2022, VN-Index đóng cửa ở 1.528,57 điểm. Đến ngày 16/11 cùng năm, chỉ số xuống 873,78 điểm — giảm khoảng 43%.

Tháng 3/2020, khi COVID ập đến, chỉ số xuống đáy 659,21 điểm. Chín tháng sau, ngày 31/12/2020, nó đóng cửa ở 1.103,87 điểm.

Ai bán ở vùng 659 điểm đã hiện thực hóa khoản lỗ trên vị thế đó — việc có mua lại sau đó hay không là một quyết định khác, và phần lớn người bán trong sợ hãi không mua lại kịp. Ai không bán thì chín tháng sau thấy phần lớn mức giảm đã được phục hồi — nhưng họ phải chịu đựng chín tháng biến động mà không hề biết trước kết quả.

Tôi nhấn mạnh vế sau, vì đó là phần người ta hay quên khi kể lại: người giữ được danh mục qua năm 2020 không phải người biết trước thị trường sẽ hồi. Họ chỉ là người chịu được chín tháng không biết gì cả.

Bốn năm tôi đứng yên trong khi ai cũng đang chạy

Tôi chưa từng mất một khoản lớn trong một cú sụp chứng khoán, nên tôi sẽ không kể chuyện đó.

Nhưng tôi đã trải qua đúng cái cảm giác của người chọn không làm gì giữa lúc tất cả xung quanh đang làm gì đó. Và cảm giác đó mới là thứ khó nhất trong toàn bộ chuyện này.

Có một giai đoạn trong ngành bảo hiểm, tôi chứng kiến nhiều người chọn những cách rất nhanh để đạt con số trước mắt. Họ thăng chức, họ tăng thu nhập, và họ làm được điều đó trong vài tháng. Còn tôi chọn đi chậm hơn, vì không muốn đánh đổi nguyên tắc — bốn năm không tăng lương, không thăng chức.

Nói thật với bạn nhé, không phải tôi không tủi. Cái khó không phải là biết mình đang làm đúng. Cái khó là ngày nào cũng phải nhìn thấy bằng chứng sống rằng cách kia đang cho kết quả nhanh hơn — và vẫn phải ngồi yên.

Nhiều năm sau, phần lớn những người đi con đường đó đã rời nghề. Tôi thì vẫn còn ở đây.

Tôi kể chuyện này không phải để nói mình đúng, mà vì một điều tôi nhận ra: thứ đắt nhất trong bất kỳ giai đoạn hỗn loạn nào không phải là tiền, mà là cảm giác mình đang tụt lại trong khi người khác đang đi. Chính cảm giác đó — chứ không phải phân tích hay số liệu — mới là thứ đẩy người ta ra khỏi kế hoạch của chính mình.

Trong đầu tư, cảm giác đó có hai tên gọi. Lúc thị trường tăng, nó là FOMO. Lúc thị trường rơi, nó là hoảng loạn. Cùng một cơ chế: nhìn người khác, rồi hành động.

Nếu bạn mới bắt đầu và chưa có một bản đồ tổng thể cho chuyện này, tôi nghĩ nên xem qua bức tranh đầu tư cho người mới bắt đầu trước — vì gần như mọi sai lầm trong cú sụp đều bắt nguồn từ một quyết định đã sai từ lúc thị trường còn xanh.

Cú sụp là bài kiểm tra kế hoạch, không phải bài kiểm tra thị trường

Khi thị trường rơi 30%, câu hỏi thật sự không phải “thị trường sẽ đi đâu tiếp”. Không ai trả lời được câu đó, kể cả những người được trả lương rất cao để trả lời nó.

Câu hỏi thật sự là: kế hoạch tôi lập lúc bình tĩnh có nói gì về tình huống này không?

Nếu có — bạn chỉ cần đọc lại và làm theo. Cú sụp không phải khủng hoảng, nó chỉ là một tình huống đã được dự liệu.

Nếu không có — thì bạn không đang đầu tư. Bạn đang cầm tài sản và chờ xem cảm xúc của mình sẽ quyết định thế nào. Mà cảm xúc thì luôn quyết định vào đúng lúc tệ nhất.

Ngồi làm việc với hàng trăm gia đình, tôi thấy gần như ai cũng có kế hoạch cho lúc thắng. Rất ít người có kế hoạch cho lúc thua.

Bốn việc không nên làm

1. Bán tháo toàn bộ danh mục. Đây là cách chắc chắn nhất để biến một đợt sụt giá thành khoản lỗ đã thực hiện. Người bán ở đáy hầu như không mua lại được ở đáy — vì lúc đáy hình thành, tin tức vẫn còn rất xấu và tâm lý vẫn còn rất sợ.

2. Vay tiền để “bắt đáy”. Dùng đòn bẩy khi thị trường đang rơi là cách nhanh nhất để mất quyền chờ đợi. Bạn có thể đúng về dài hạn và vẫn bị quét sạch trước khi điều đó xảy ra, chỉ vì bị gọi ký quỹ. Đòn bẩy không làm bạn giàu nhanh hơn — nó chỉ rút ngắn thời gian bạn được phép sai.

3. Mở app xem tài khoản mỗi giờ. Mỗi lần nhìn con số đỏ là một lần bạn tiêu hao khả năng ra quyết định tỉnh táo. Người kiểm tra danh mục 20 lần một ngày không phải nhà đầu tư kỷ luật hơn — họ chỉ đang tự ép mình phải làm gì đó.

4. Đổi chiến lược giữa cơn bão. Đang đầu tư quỹ chỉ số dài hạn, thấy rơi thì nhảy sang cổ phiếu nóng để “gỡ lại nhanh”. Đây không phải điều chỉnh chiến lược — đây là bỏ chạy có tổ chức. Chiến lược chỉ nên đổi khi bạn bình tĩnh, và vì lý do thuộc về cuộc đời bạn, không phải vì bảng điện.

Bốn việc nên làm

1. Kiểm tra quỹ dự phòng trước, danh mục sau. Câu hỏi đầu tiên không phải “cổ phiếu của tôi sao rồi” mà “nếu tháng tới tôi mất thu nhập, tôi sống được bao lâu mà không phải bán thứ gì”. Nếu câu trả lời là 3–6 tháng chi phí sinh hoạt, bạn có quyền ngồi yên. Nếu câu trả lời là không có, thì vấn đề của bạn chưa bao giờ là thị trường.

2. Ngồi xuống và đọc lại lý do bạn mua. Không nhìn giá. Nhìn lý do. Doanh nghiệp đó, quỹ đó — cái làm nó đáng mua sáu tháng trước, hôm nay còn không? Nếu còn thì việc thị trường trả giá thấp hơn là thông tin về đám đông, không phải thông tin về tài sản. Nếu không còn — bán vì lý do đó, không phải vì sợ.

3. Nếu mục tiêu, kỳ hạn, khả năng chịu rủi ro và lý do đầu tư vẫn còn nguyên — tiếp tục nộp tiền đều theo kế hoạch cũ. Vế điều kiện đứng trước là có chủ ý. Nếu bạn vừa mất việc, thu nhập giảm, hoặc quỹ dự phòng đã mỏng đi thì việc cần làm là dừng nộp thêm để giữ tiền mặt, chứ không phải cắn răng mua tiếp. Còn nếu bốn thứ đó vẫn nguyên, đây chính là lúc cơ chế mua đều phát huy tác dụng: cùng một số tiền, bạn mua được nhiều hơn. Nghe chán, nhưng phần lớn kết quả tốt trong đầu tư đến từ những việc chán.

4. Ghi lại bạn đang cảm thấy gì. Mở ghi chú điện thoại, viết vài dòng: hôm nay tôi sợ điều gì, tôi đang muốn làm gì, vì sao. Sáu tháng sau đọc lại — đó là tài liệu học đầu tư giá trị nhất bạn từng có, và nó miễn phí.

Vậy khi nào thì nên bán?

Đọc đến đây có thể bạn nghĩ bài này đang nói “đừng bao giờ bán”. Không phải.

Không bán tháo không có nghĩa là không bao giờ bán. Người sợ bán cũng sai y như người hoảng bán. Bán là đúng khi:

• Lý do bạn mua đã không còn. Doanh nghiệp thay đổi nền tảng kinh doanh, ban lãnh đạo mất uy tín, hoặc bạn phát hiện mình đã hiểu sai từ đầu.
• Bạn cần tiền theo đúng mục tiêu đã định trước. Đến hạn đóng học phí, đến lúc mua nhà. Đây không phải thất bại — đây là kế hoạch chạy đúng.
• Danh mục lệch quá xa khỏi mức rủi ro bạn chịu được. Một mã tăng mạnh và giờ chiếm 60% tài sản — bán bớt để cân bằng lại là kỷ luật, không phải hoảng loạn.
• Hoàn cảnh tài chính thay đổi căn bản. Mất việc, bệnh, thêm người phụ thuộc.

Khác biệt giữa bán đúng và bán tháo không nằm ở thời điểm hay ở giá. Nó nằm ở chỗ: bán vì một lý do bạn đã viết ra từ trước, hay bán vì một cảm giác vừa xuất hiện tối nay.

Một trang giấy viết lúc bình tĩnh, để khỏi phải nghĩ lúc đang sợ

Việc thực tế nhất bạn có thể làm sau khi đọc bài này không nằm trong cú sụp. Nó nằm ở hôm nay, lúc thị trường chưa rơi. Ngồi xuống, viết ra một trang giấy, ba dòng thôi:

• Tiền này tôi dự định không đụng đến trong bao lâu?
• Nếu danh mục giảm 30%, tôi sẽ làm gì? (viết ra hành động cụ thể, không viết “tôi sẽ bình tĩnh”)
• Điều gì — và chỉ điều gì — khiến tôi được phép bán?

Rồi cất đi. Lần tới thị trường rơi, mở ra đọc trước khi mở app chứng khoán.

Trang giấy đó không thông minh hơn bạn. Nó chỉ có một lợi thế duy nhất: nó được viết bởi phiên bản của bạn lúc chưa sợ. Và trong đầu tư, gần như toàn bộ trận đấu là cuộc thương lượng giữa phiên bản đó với phiên bản đang sợ.

Nếu bạn chưa có Quỹ Dự Phòng đủ 3–6 tháng chi phí sinh hoạt, đó mới là việc cần làm trước — không phải chuyện mua thêm hay bán bớt. Người có đệm tiền mặt được quyền chờ. Người không có buộc phải bán đúng lúc không nên bán. Đó là lý do trong hệ thống 6 Quỹ Cuộc Đời, Quỹ Đầu Tư không bao giờ đứng một mình.

Điều còn lại

Không biết bạn có để ý không: mỗi lần thị trường rơi, người ta đều nói “lần này khác”. Và mỗi lần, cái khác nằm ở nguyên nhân — chứ hành vi của con người thì y hệt nhau.

Tôi không biết thị trường sẽ đi đâu trong sáu tháng tới. Không ai biết. Nhưng mười năm nữa, khi bạn nhìn lại, thứ quyết định kết quả của bạn sẽ không phải là bạn đã mua đúng đáy nào — mà là bạn đã không bán ở những cái đáy nào.

Còn nếu bạn muốn xây lại toàn bộ cách mình đầu tư — từ mục tiêu, kỳ hạn đến chọn kênh — thì bản đồ đầu tư cho người mới là chỗ nên bắt đầu. Đọc lúc thị trường bình yên bao giờ cũng dễ vào hơn đọc lúc đang đỏ.

Cú sụp rồi sẽ qua. Kế hoạch bạn viết ra hôm nay thì ở lại.

Số liệu thị trường trong bài được cập nhật tại thời điểm viết, tháng 8/2026.

---

Nguyễn Hoàng Khải
Làm đúng – Sống đúng
Cùng 6PLAN.vn