Thử trả lời tôi một câu này trước khi đọc tiếp.

Số tiền bạn đang định đầu tư — bao giờ bạn cần dùng đến nó?

Không phải “càng lâu càng tốt”. Không phải “chưa biết”. Một mốc cụ thể: 8 tháng nữa đóng học phí cho con, 3 năm nữa sửa nhà, 20 năm nữa nghỉ hưu.

Ngồi làm việc với hàng trăm gia đình, tôi để ý một chuyện: gần như không ai trả lời được câu này ngay. Người ta trả lời rất nhanh câu “anh có bao nhiêu tiền”, nhưng câu “bao giờ anh cần lại số tiền đó” thì phải nghĩ.

Mà thật ra, đó mới là con số quan trọng nhất trong toàn bộ cuộc trò chuyện.

Người ta hỏi sai thứ tự

Câu hỏi đầu tiên của gần như tất cả người mới là: “Bây giờ nên đầu tư gì?”

Chứng khoán? Vàng? Quỹ mở? Đất? Gửi tiết kiệm?

Đó là câu hỏi không có câu trả lời. Không phải vì khó, mà vì nó thiếu dữ kiện. Giống như hỏi “nên đi bằng phương tiện gì” mà không nói đi đâu — từ nhà ra chợ và từ Cần Thơ ra Hà Nội là hai câu trả lời khác hẳn nhau.

Investment horizon — tạm dịch là chân trời đầu tư, đơn giản hơn: khoảng thời gian từ lúc bạn bỏ tiền vào đến lúc bạn thật sự cần rút nó ra — chính là cái “đi đâu” đó. Nó không phải chi tiết phụ để cân nhắc sau cùng. Nó là dữ kiện đầu tiên.

Bỏ qua nó, người ta rơi vào một trong hai kiểu sai:

Kiểu thứ nhất — để tiền dài hạn ở chỗ ngắn hạn. Tiền hưu trí 25 năm nữa mới dùng, nhưng nằm im trong sổ tiết kiệm 6 tháng, đến hạn lại tất toán rồi gửi lại. An toàn tuyệt đối, và bỏ lỡ gần như toàn bộ phần lợi ích mà 25 năm có thể mang lại.

Kiểu thứ hai — nguy hiểm hơn — để tiền ngắn hạn ở chỗ dài hạn. Tiền 8 tháng nữa phải đóng học phí, nhưng đang nằm trong cổ phiếu. Nếu đúng tháng thứ 8 thị trường xuống, bạn không còn lựa chọn nào ngoài bán lỗ. Không phải vì bạn chọn sai cổ phiếu. Mà vì bạn không có thời gian để chờ nó đúng.

Cái giá của việc không tính thời gian

Tôi kể bạn nghe chuyện của chính tôi.

Khi mua nhà, tôi nghĩ theo góc độ đầu tư. Nhà lúc nào cũng lên giá — ai cũng nói vậy, và tôi tin vậy. Chỉ cần có 20% là mua được. Tôi vay 80% giá trị căn nhà 3 tỉ, tức vay 2,4 tỉ.

Để bạn hình dung được con số, tôi lấy một giả định đơn giản: khoản vay 2,4 tỉ với lãi suất 8%/năm giữ nguyên trong suốt 20 năm, trả gốc đều 10 triệu đồng mỗi tháng, lãi tính trên dư nợ giảm dần. Với giả định đó, tháng đầu tiên tiền lãi khoảng 16 triệu, tổng phải trả tháng đó khoảng 26 triệu. Cứ đều đặn như vậy suốt hai mươi năm.

Mãi sau này tôi mới ngồi cộng lại tổng số tiền lãi. Con số hiện ra: khoảng 1,93 tỉ đồng — chỉ riêng lãi. Cộng với 2,4 tỉ gốc, tổng chi để sở hữu căn nhà là khoảng 4,33 tỉ.

(Đây là phép tính minh họa. Khoản vay thực tế có thể khác khá nhiều do lãi suất thả nổi được điều chỉnh theo kỳ, phí và điều kiện riêng của từng hợp đồng.)

Căn nhà tăng từ 3 tỉ lên 6 tỉ. Nghe thì lời 3 tỉ. Nhưng nếu chỉ lấy giá bán 6 tỉ trừ giá mua 3 tỉ và tổng tiền lãi ước tính 1,93 tỉ, phần chênh lệch còn lại khoảng 1,07 tỉ — trong hai mươi năm, và đó là chưa tính thuế phí sang tên, chi phí nội thất, sửa chữa bảo trì, cũng như phần 600 triệu vốn tự có nếu được để ở chỗ khác thì đã sinh ra được gì.

Điều làm tôi ngỡ ngàng không phải vì tôi không biết tính. Là vì suốt hai mươi năm, không ai ngồi tính cái này ra cho tôi thấy. Và tôi cũng không tự hỏi.

Nói thật với bạn nhé, cái sai lớn nhất của tôi hồi đó không nằm ở chỗ vay nhiều hay ít. Nó nằm ở chỗ: tôi ra một quyết định kéo dài 20 năm bằng cảm xúc của một buổi chiều. Tôi không ngồi xuống hỏi mình — hai mươi năm tới thu nhập có đều không, có lúc nào cần một cục tiền lớn không.

Tôi có một horizon 20 năm. Tôi chỉ không biết là mình đang đứng trong nó.

Cùng một tài sản, khác thời gian, khác bản chất

Chúng ta hay phân loại: cổ phiếu là rủi ro cao, tiết kiệm là an toàn, vàng là giữ giá. Như thể rủi ro là một thuộc tính dán cứng vào tài sản.

Nhưng không phải.

Một danh mục cổ phiếu đa dạng, với horizon 15 năm, có cơ sở hơn hẳn — bạn có đủ thời gian để đi qua vài chu kỳ lên xuống. Cũng đúng danh mục đó, nhưng với horizon 6 tháng, thì rủi ro bị buộc phải bán đúng vào lúc thị trường đang giảm sẽ cao hơn rất nhiều. Tài sản không đổi một chút nào. Chỉ có thời gian đổi.

Ngược lại cũng vậy. Gửi tiết kiệm cho khoản tiền cần dùng trong 12 tháng tới là quyết định hợp lý. Gửi tiết kiệm cho khoản tiền 30 năm nữa mới đụng tới, thì bạn đang trả một cái giá rất lớn để mua sự an tâm mà bạn không thật sự cần đến mức đó.

Nên rủi ro thật sự không nằm trong tài sản. Nó nằm ở khoảng cách giữa thời gian mà tài sản đó cần, và thời gian mà bạn thật sự có.

Khi thời gian của mục tiêu và thời gian phù hợp với tài sản được đặt cạnh nhau, quyết định của bạn có cơ sở hơn. Khi hai thứ đó lệch nhau, khả năng bạn phải bán vào đúng thời điểm bất lợi nhất sẽ tăng lên — và đó thường là chỗ tiền mất, chứ không phải ở chỗ chọn sai mã.

Cũng phải nói cho rõ: thời gian là biến số quan trọng, nhưng không phải biến số duy nhất. Hai người cùng còn 15 năm trước khi nghỉ hưu chưa chắc nên làm giống nhau. Người đã có quỹ dự phòng đầy đủ, thu nhập ổn định và còn vài nguồn tài sản khác thì chịu được biến động khác hẳn người chỉ có duy nhất một khoản dành cho tuổi già. Cùng horizon, khác sức chịu đựng, thì lựa chọn cũng phải khác.

Đừng nhầm horizon với thời gian bạn định nắm giữ

“Tôi định giữ cổ phiếu này 10 năm” — đó là ý định nắm giữ. Nó nằm trong đầu bạn, và bạn đổi lúc nào cũng được.

“Tháng 6 năm sau tôi phải có 300 triệu đóng cho con” — đó mới là horizon. Nó nằm ngoài bạn, và nó không thương lượng.

Nếu bạn định giữ 10 năm nhưng 2 năm nữa sẽ cần tiền, thì horizon của bạn là 2 năm. Thị trường không quan tâm bạn định giữ bao lâu — nó chỉ quan tâm ngày bạn buộc phải bán.

Horizon luôn tính từ khi nào tiền phải quay về tay bạn, không phải từ bạn dự tính giữ nó bao lâu.

Nếu bạn muốn nhìn toàn cảnh hơn về chuyện chọn kênh, bản đồ đầu tư cho người mới bắt đầu là chỗ nên đọc trước — nhưng câu hỏi thời gian này vẫn là câu bạn phải tự trả lời.

Ba tầng thời gian, ba cách nghĩ khác nhau

Cách tôi hay dùng khi ngồi với khách là chia tiền theo thời gian, chứ không chia theo kênh. Ba vùng dưới đây không phải một chuẩn phân loại phổ quát — chỉ là cách tôi thấy dễ nói chuyện nhất.

Dưới 3 năm — ưu tiên duy nhất là chắc chắn có tiền khi cần. Tiền học phí năm sau, tiền cưới, tiền đặt cọc mua nhà, quỹ dự phòng. Với nhóm này, câu hỏi không phải “sinh lời bao nhiêu” mà là “đúng ngày đó tôi có đủ không”. Thứ gì có thể giảm giá trị ngay lúc bạn cần rút đều không phù hợp — bất kể nó hấp dẫn cỡ nào.

3 đến 7 năm — chấp nhận biến động vừa, nhưng phải rút được. Tiền cho mục tiêu trung hạn: đổi xe, sửa nhà, vốn cho một dự định riêng. Bạn có thời gian để chịu vài đợt lên xuống, nhưng không đủ để chờ một chu kỳ dài. Quan trọng nhất ở tầng này là thanh khoản — “bán được” và “bán được đúng giá mình muốn” là hai chuyện khác nhau.

Trên 10 năm — đây mới là chỗ thời gian làm việc thay bạn. Hưu trí, quỹ học vấn cho đứa con còn nhỏ. Ở tầng này, biến động ngắn hạn gần như không còn ý nghĩa. Cái có ý nghĩa là bạn có bỏ tiền vào đều đặn không, và có đủ bình tĩnh để không bán tháo vào năm thị trường tệ nhất không.

Có một điều gần như ai cũng mắc — dù thu nhập cao hay thấp: gộp cả ba tầng vào chung một túi. Rồi khi cần tiền gấp ở tầng một, phải rút từ tầng ba ra. Đó là lúc một kế hoạch đúng bị phá bởi một tình huống rất bình thường.

Đây cũng là lý do tôi luôn nói chuyện tiền bạc theo từng quỹ riêng — quỹ dự phòng, quỹ giáo dục, quỹ hưu trí — thay vì một khối tiền chung. Mỗi quỹ có một cái hẹn riêng với tương lai. Trộn chúng vào nhau là trộn luôn các mốc thời gian.

Horizon ngắn lại mỗi ngày

Còn một chuyện nữa, ít người để ý: investment horizon không đứng yên. Nó ngắn lại mỗi năm.

Đứa con 3 tuổi hôm nay có horizon học đại học là 15 năm. Năm nó 13 tuổi, con số đó còn 5. Cùng một mục tiêu, nhưng cách bạn để tiền ở đâu phải khác đi — vì thời gian còn lại đã khác.

Người 30 tuổi và người 55 tuổi cùng chuẩn bị cho hưu trí thường không nên dùng nguyên xi một chiến lược. Không phải vì người 55 tuổi đương nhiên sợ rủi ro hơn. Mà vì thời gian còn lại và khả năng phục hồi sau một cú giảm mạnh của hai người là khác nhau — người 30 tuổi còn ba mươi năm để đi qua nó, người 55 tuổi thì không còn nhiều đến vậy.

Nên một danh mục đúng của năm năm trước có thể đã không còn hợp — không phải vì bạn chọn nhầm, mà vì bạn đã đi gần đến đích hơn mà không điều chỉnh gì.

Mỗi năm nên ngồi lại một lần, hỏi đúng một câu: các mốc thời gian của mình còn giống năm ngoái không?

Kết

Tôi không tiếc gần 1,93 tỉ tiền lãi ấy nữa — nó đã chảy đi rồi, tính lại cũng không lấy về được.

Thứ tôi tiếc là suốt hai mươi năm, tôi chưa từng nghĩ mình đang đứng trong một khoảng thời gian dài đến vậy. Tôi cứ nghĩ mình mua một căn nhà. Thật ra tôi đang ký một thỏa thuận với hai mươi năm tương lai của mình.

Bạn không cần biết hết về thị trường để bắt đầu đầu tư đúng. Nhưng bạn cần biết mình đang đứng ở đâu trên trục thời gian. Có mốc thời gian rồi thì chuyện chọn kênh đầu tư nào cho người mới bớt rối đi rất nhiều — vì lúc đó bạn chọn theo cái nào vừa với thời gian mình có, chứ không theo cái nào đang hot.

Câu hỏi ở đầu bài, bạn trả lời được ngay hôm nay. Không cần vốn, không cần kiến thức tài chính gì cả — chỉ cần một tờ giấy và mười lăm phút ngồi yên:

Số tiền này, bao giờ tôi cần đến nó?

Trả lời được câu đó, bước tiếp theo tự nhiên sẽ hiện ra: đặt khoản tiền đó vào đúng cái quỹ mà nó thuộc về — quỹ dự phòng nếu là tiền của những chuyện bất ngờ, quỹ giáo dục nếu là tiền của đứa con, quỹ hưu trí nếu là tiền của bạn ba mươi năm sau. Mỗi quỹ có một cái hẹn riêng với thời gian, và khi tiền được gọi đúng tên, phần lớn những lựa chọn phía sau sẽ tự sáng ra.

---

Nguyễn Hoàng Khải
Làm đúng – Sống đúng
Cùng 6PLAN.vn