Có một giai đoạn tôi tình cờ đọc một bộ sách về tài chính cá nhân. Điều đọng lại với tôi không phải một công thức làm giàu nhanh nào cả. Nó là cách nhìn tiền như một hệ thống cần được chuẩn bị từ sớm, đặc biệt trong những năm hai mươi, ba mươi tuổi. Đọc xong, đầu óc tôi như có thêm chút ánh sáng và trật tự cho một chủ đề trước đó còn rời rạc.

Nhưng có một mảnh của hệ thống đó mà người đi làm công ty không phải tự dựng, còn bạn thì phải. Đó là phần lo cho sức khỏe. Khi bạn làm tự do, không ai đóng bảo hiểm hộ, không ai trả lương những ngày bạn nằm nghỉ. Ốm một tuần nghĩa là một tuần không có tiền vào, trong khi tiền thuê nhà và tiền ăn thì vẫn chạy.

Câu trả lời nhanh

Quỹ Sức Khỏe của người làm tự do không chỉ là tiền viện phí. Nó gồm ba khoản: chi phí y tế bạn vẫn tốn đều đặn mỗi năm, phần chi phí bạn sẵn sàng tự gánh khi có một đợt điều trị, và phần thu nhập bạn mất trong những tuần không làm được. Khoản thứ ba là khoản người đi làm công ty gần như không phải lo, còn bạn thì dễ bỏ sót nhất.

Mà thật ra, bạn không cần có đủ ngay. Bạn chỉ cần bắt đầu bằng khoản nhỏ nhất, gửi vào một nơi riêng, theo nhịp hợp với thu nhập lúc cao lúc thấp của mình.

Những thông tin cần có trong tay trước khi tính

Mục này nghe khô, nhưng nó quyết định bài tính có sát với đời bạn hay không. Bạn cần chuẩn bị bốn con số, lấy từ sao kê hoặc ghi chú của chính bạn trong 6 đến 12 tháng gần nhất:

• Chi tiêu thiết yếu mỗi tháng của bạn (thuê nhà, ăn uống, đi lại, hóa đơn bắt buộc), không tính phần hưởng thụ.
• Thu nhập thấp nhất và cao nhất trong năm qua, để biết mình đang sống với biên độ dao động thế nào.
• Những khoản y tế bạn đã chi thật: khám, thuốc, nha khoa, xét nghiệm.
• Bạn đang có gì: thẻ bảo hiểm y tế, hợp đồng bảo hiểm sức khỏe hoặc nhân thọ nào chưa, và quỹ tiền riêng nào có thể dùng khi cần.

Chưa có đủ cũng không sao. Con số ước lượng thật thà vẫn tốt hơn con số đẹp mà bạn không tin.

Công thức: Quỹ Sức Khỏe gồm ba khoản cộng lại

Quỹ Sức Khỏe mục tiêu = A + B + C

A = chi phí y tế thường xuyên trong 12 tháng B = mức bạn sẵn sàng tự gánh cho một đợt điều trị C = chi tiêu thiết yếu mỗi tuần × số tuần bạn muốn có thể nghỉ mà không phải vay

Có ba điều cần nói rõ về công thức này. Thứ nhất, đây là một cách nghĩ, không phải tiêu chuẩn cho mọi người. Số tuần nghỉ, mức tự gánh ở khoản B đều do hoàn cảnh của bạn quyết định: bạn sống một mình hay nuôi người thân, bạn có người hỗ trợ hay không, công việc của bạn dừng được bao lâu thì khách bỏ đi.

Thứ hai, khoản B phụ thuộc vào việc bạn đã có lớp bảo vệ nào khác hay chưa. Càng có nguồn khác đứng cạnh, phần bạn phải tự giữ càng nhỏ, nhưng như phần dưới tôi sẽ nói, mỗi nguồn đều có giới hạn của nó.

Thứ ba, và là điều tôi muốn bạn nhớ: không có tỷ lệ phần trăm thu nhập nào là “chuẩn” để bỏ vào quỹ này. Người ta hay nói 10 đến 15 phần trăm. Với thu nhập dao động, con số đó có thể là gánh nặng ở tháng đói và là quá ít ở tháng được mùa.

Hướng dẫn từng bước

Bước 1: Tính ba khoản A, B, C bằng con số của bạn. Làm trên giấy hoặc một bảng tính đơn giản. Đừng tìm con số hoàn hảo, hãy tìm con số đủ thật. Khoản C hay bị bỏ qua nhất, vì ta quen nghĩ chuyện sức khỏe là chuyện bệnh viện. Với người làm tự do, chuyện sức khỏe còn là chuyện những ngày tiền ngừng chảy vào.

Bước 2: Chia mục tiêu thành hai mốc. Mốc 1 là A cộng C: tiền cho những chuyện nhỏ hằng năm và vài tuần nghỉ. Mốc 2 mới là thêm B. Chia như vậy vì mốc 1 đủ nhỏ để bạn thấy mình làm được trong năm đầu, và nó đã giúp bạn đỡ hoảng trước những cơn ốm thường gặp.

Bước 3: Mở chỗ riêng cho quỹ. Một tài khoản hoặc một ngăn tiết kiệm riêng, tên rõ là “Quỹ Sức Khỏe”. Tiền để chung với tiền sinh hoạt sẽ bị tiêu mất vào tháng khách trả chậm. Nếu bạn đã có quỹ dự phòng chung, hãy nhớ rằng gộp hay tách hai quỹ là một lựa chọn, và tách thường dễ giữ kỷ luật hơn lúc đầu.

Bước 4: Nạp quỹ theo nhịp của thu nhập, không theo lịch của người đi làm công ty. Người có lương cố định nạp mỗi tháng một khoản đều. Bạn thì có thể làm khác: mỗi khi khách chuyển tiền, tách ngay một khoản nhỏ vào quỹ trước khi làm gì khác. Tháng tốt thì nạp nhiều hơn. Tháng xấu thì nạp mức tối thiểu bạn đặt sẵn, đủ nhỏ để không bao giờ phải bỏ.

Bước 5: Quyết định phần nào tự giữ, phần nào nhờ nguồn khác đứng cùng. Đây là bước người ta hay nhảy vào mua sản phẩm trước khi tính xong. Hãy nhìn các lựa chọn cạnh nhau, và áp cho tất cả cùng bốn câu hỏi: nó chi trả cho việc gì, bạn phải chờ bao lâu mới được hưởng, những gì bị loại trừ hay giới hạn, và bạn có duy trì được khi tháng đó thu nhập tụt hay không.

• Tiền mặt trong quỹ của bạn: dùng được ngay, không cần giấy tờ, nhưng chỉ có chừng ấy tiền. Một đợt điều trị dài có thể lớn hơn quỹ.
• Bảo hiểm y tế: thuộc một khung pháp lý riêng, không nằm trong Luật Kinh doanh Bảo hiểm. Người làm tự do thường phải tự tham gia theo hình thức phù hợp với mình. Mức đóng và quyền lợi thay đổi theo quy định từng thời kỳ, nên hãy hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi bạn cư trú thay vì tin con số của bất kỳ bài viết nào, kể cả bài này.
• Bảo hiểm sức khỏe hoặc hợp đồng có quyền lợi sức khỏe: có thể giúp bạn không phải gánh toàn bộ chi phí, nhưng quyền lợi phụ thuộc vào đúng sản phẩm, điều khoản, thông tin bạn kê khai và kết quả thẩm định. Có ba điều bạn nên biết trước khi cân nhắc. Một là thời gian chờ: với bệnh, thời gian chờ không được vượt quá 90 ngày, và nếu công ty chấp nhận bảo hiểm cho bệnh có sẵn thì tối đa là một năm; riêng tai nạn thì không áp dụng thời gian chờ. Hai là bệnh có sẵn, tức bệnh đã được bác sĩ chẩn đoán hoặc điều trị trước ngày hợp đồng có hiệu lực. Ba là nguyên tắc trung thực: công ty không nhìn thấy sức khỏe của bạn, họ chỉ có lời khai, nên khai thiếu có thể biến hợp đồng thành tờ giấy không dùng được đúng lúc cần. Ngoài ra, bạn có 21 ngày kể từ khi nhận hợp đồng để xem lại và yêu cầu hủy nếu thấy không phù hợp. Đây là quyền của bạn, không phải ưu đãi của ai. Và hãy đọc xem điều khoản có quyền lợi nào bù thu nhập khi nằm viện không, giới hạn ra sao, thay vì giả định.

Gặp một nơi nào hứa “yên tâm, cái gì cũng được trả”, hãy đọc lại điều khoản loại trừ. Người bán nào tự tin mời bạn đọc kỹ thường là người không có gì phải giấu.

Bước 6: Đặt một ngày xem lại mỗi quý. Mười lăm phút nhìn lại: quỹ đang ở đâu, nhịp nạp có còn hợp không, thu nhập quý này khác quý trước thế nào.

Một ví dụ chạy từ đầu đến cuối

Đây là case model minh họa, không phải câu chuyện của một người có thật, và các con số là giả định để bạn thay bằng số của mình.

Giả định một freelancer sống một mình, thu nhập trung bình khoảng 15 triệu đồng mỗi tháng, tháng thấp nhất khoảng 8 triệu, tháng cao nhất khoảng 22 triệu. Chi tiêu thiết yếu 9 triệu mỗi tháng, tức khoảng 2 triệu mỗi tuần.

• A: khám tổng quát 2 triệu, nha khoa 1 triệu, thuốc và các khoản lặt vặt 1 triệu, cộng lại 4 triệu mỗi năm.
• B: bạn quyết định mức tự gánh cho một đợt điều trị là 20 triệu.
• C: muốn nghỉ được 6 tuần mà không phải vay, tức 6 × 2 triệu = 12 triệu.

Mốc 1 là A + C = 16 triệu. Mốc 2 thêm B, tổng cộng 36 triệu.

Nếu nạp trung bình 1,5 triệu mỗi tháng, tức khoảng một phần mười thu nhập trung bình, mốc 1 đến sau chừng 11 tháng và mốc 2 sau khoảng 24 tháng. Trong thực tế, bạn sẽ nạp 2,5 triệu ở tháng khách trả đủ và chỉ 500 nghìn ở tháng ế việc. Quan trọng là tháng nào cũng có một dòng chuyển vào, dù nhỏ.

Con số ra rồi, đối chiếu với đời bạn

Có thể tổng này làm bạn hơi nặng đầu. Điều đó bình thường. Đừng vội kết luận là mình “không đủ khả năng”. Hãy hỏi: nạp mức tối thiểu thì mất bao lâu để chạm mốc 1? Có khoản chi nào tháng trước đáng nhường chỗ cho quỹ này không? Và nếu hôm nay bạn ốm một tuần, bạn thiếu bao nhiêu so với phần C?

Khoảng thiếu không phải để bạn xấu hổ. Nó chỉ là chỗ để biết đồng tiền tiếp theo nên đi đâu. Nếu muốn nhìn vì sao rủi ro sức khỏe lại chạm vào tài chính theo kiểu đó, bài Rủi ro sức khỏe trong tài chính cá nhân đi sâu hơn nhiều so với những gì tôi viết ở đây.

Ba sai lầm hay gặp khi áp dụng

Chỉ tính viện phí, quên phần thu nhập mất đi. Hậu quả: quỹ có vẻ đủ nhưng bạn vẫn phải vay để trả tiền nhà trong những tuần nằm nghỉ.

Để quỹ chung với tiền sinh hoạt. Hậu quả: đến tháng khách trả chậm, quỹ là nơi đầu tiên bị rút, và bạn không nhận ra mình đã tiêu nó từ lúc nào.

Mua sản phẩm trước khi tính xong ba khoản. Hậu quả: bạn đóng phí cho thứ chưa khớp nhu cầu, rồi đến tháng thu nhập tụt thì không duy trì nổi và phải bỏ dở giữa chừng.

Checklist để lưu lại

• [ ] Đã ghi chi tiêu thiết yếu mỗi tháng
• [ ] Đã có con số A, B, C
• [ ] Đã chia hai mốc
• [ ] Đã mở chỗ riêng cho quỹ
• [ ] Đã đặt mức nạp tối thiểu cho tháng xấu
• [ ] Đã kiểm tra mình đang có gì: thẻ y tế, hợp đồng, quỹ
• [ ] Đã đọc điều khoản loại trừ và thời gian chờ của bất kỳ sản phẩm nào đang cân nhắc
• [ ] Đã đặt lịch xem lại mỗi quý

Khi nào nên tính lại

Hãy tính lại khi thu nhập trung bình của bạn thay đổi rõ rệt, khi bạn chuyển chỗ ở hoặc thay đổi chi tiêu thiết yếu, khi trong nhà có thêm người phụ thuộc, hoặc sau bất kỳ lần bạn phải dùng đến quỹ. Các con số trong bài này chỉ đúng với giả định đã nêu.

Đoạn lắng

Làm tự do cho ta nhiều thứ: tự chọn việc, tự chọn giờ, tự chọn người mình làm cùng. Chỉ có một thứ không ai chọn thay và cũng không ai gánh thay, là phần lo cho chính cơ thể mình. Đó không phải chuyện sợ hãi. Nó giống như việc tự dọn một chỗ ngồi vững cho mình trước khi cần ngồi.

Bước nhỏ tiếp theo

Nếu bạn muốn hiểu thêm bức tranh lớn hơn về cách sức khỏe ăn vào tài chính, bài Rủi ro sức khỏe trong tài chính cá nhân là điểm xuất phát tốt. Còn nếu bạn muốn thấy Quỹ Sức Khỏe đứng ở đâu trong cả hệ thống sáu quỹ, hãy đọc 6 Quỹ Cuộc Đời là gì.

Còn tuần này, bạn chỉ cần làm một việc: ghi ra chi tiêu thiết yếu mỗi tháng của mình. Chỉ một con số thôi.

---

Nguyễn Hoàng Khải
Làm đúng – Sống đúng
Cùng 6PLAN.vn