Nếu tối nay một người trong nhà phải nhập viện, bạn có trả lời được ba câu này không?

Tiền cho việc đó đang nằm ở đâu. Lấy ra bằng cách nào, mất bao lâu. Và người còn lại trong nhà có biết điều đó không.

Nếu cả ba câu đều dừng ở “chắc là…”, bạn không lạc lõng một mình. Mà thật ra, rất nhiều gia đình có “quỹ” trên tên gọi: một khoản để dành, một tấm thẻ trong ví, nhưng chưa phải một quỹ chạy được.

Tôi hiểu khoảng cách đó vì từng đứng trong nó. Hồi mới vào nghề, thu nhập của tôi khoảng 12 triệu đồng mỗi tháng. Đúng lúc vợ tôi nghỉ thai sản và ngân sách đang căng, tôi vẫn quyết định dành một khoản tiền cho bảo hiểm. Với vợ, đó là khoản chi làm hụt đi cái hiện tại. Với tôi, đó là sự chuẩn bị cho tương lai. Cả hai cách nhìn đều có lý, chỉ là khi ấy tôi chưa biết cách nói để hai vợ chồng cùng nhìn một bức tranh. Cảm giác lúc đó khá bí bách, và hơi cô đơn: không ai xấu, chỉ là hai người đang nói hai ngôn ngữ tiền bạc khác nhau.

Điều tôi rút ra sau này không phải là ai đúng ai sai. Là một quỹ sức khỏe chỉ hoạt động khi người cùng gánh ngân sách hiểu nó, đồng ý với nó và biết cách dùng nó.

Câu trả lời nhanh: quỹ chạy được cần bốn điều cùng đúng

Có một khoản tiền tách riêng. Có đường lấy tiền ra nhanh. Có ít nhất hai người trong nhà cùng biết nó ở đâu và dùng thế nào. Có lịch để rà lại. Thiếu một trong bốn, quỹ vẫn tồn tại nhưng đến lúc cần chưa chắc dùng được. 12 việc dưới đây chia theo đúng bốn điều ấy, và không việc nào bắt bạn mua thêm thứ gì.

Chuẩn bị gì trước khi bắt đầu

Bạn cần khoảng một tiếng và những thứ sau:

• Thẻ bảo hiểm y tế (BHYT) của từng người trong nhà.
• Mọi hợp đồng hoặc thẻ bảo hiểm sức khỏe đang có, kể cả phúc lợi từ công ty.
• Số dư các tài khoản đang để dành, và thu nhập hằng tháng của cả nhà.
• Người cùng gánh ngân sách với bạn, ngồi cạnh bạn. Đây là thứ quan trọng nhất.

Mỗi việc dưới đây trả lời một câu hỏi “rồi” hoặc “chưa”, và chỗ “chưa” chính là khoảng thiếu bạn đang đi tìm. Một giả định cần nói trước: đây là khung chung, không phải con số chuẩn. Quỹ bao nhiêu là đủ còn tùy tuổi, sức khỏe, thu nhập và ngân sách của chính gia đình bạn.

12 việc, chia thành bốn nhóm

Nhóm 1. Có tiền, và tiền nằm đúng chỗ

Việc 1. Viết ra một con số kèm lý do. “Một khoản cho sức khỏe” chưa phải mục tiêu. “Khoản trả phần chi phí tự chịu trong một lần nằm viện và tái khám sau đó” mới là mục tiêu. Con số chỉ cần là ước lượng, miễn có một dòng ghi giả định bên cạnh.

Việc 2. Chọn một mốc đầu tiên đủ nhỏ để chạm được. Đạt được trong vài tháng mà không cắt khoản thiết yếu. Mốc chạm được giữ người ta ở lại với kế hoạch; mục tiêu quá lớn thường là lý do người ta bỏ.

Việc 3. Tách riêng một ngăn mang tên “Sức Khỏe”. Tài khoản riêng, hoặc ngăn riêng trong cùng ứng dụng ngân hàng. Đừng để lẫn với quỹ dự phòng, vì đến lúc có chuyện bạn sẽ không biết phần nào đã dùng.

Việc 4. Cài chuyển tiền tự động vào ngày có lương. Số nhỏ, cố định. “Để dành phần còn lại sau khi tiêu” gần như luôn không đủ, vì tháng nào cũng có thứ cần tiêu hơn.

Nhóm 2. Lấy được ra, và biết phía ngoài đang có gì

Nếu muốn hiểu vì sao rủi ro sức khỏe đáng có một quỹ riêng, bài Rủi ro sức khỏe trong tài chính cá nhân đi sâu hơn phần này.

Việc 5. Kiểm tra tiền có lấy ra được nhanh không. Sáng mai cần đóng một khoản viện phí, tiền trong ngăn Sức Khỏe về tay bạn trong bao lâu? Sổ tiết kiệm chưa đến kỳ hạn hay khoản đầu tư đang biến động đều là chỗ quỹ “có mà không chạy”. Không nơi nào hoàn hảo; điều quan trọng là bạn biết thời gian lấy ra và chấp nhận được nó.

Việc 6. Kiểm tra thẻ BHYT của từng người. Thẻ còn hiệu lực không, nơi đăng ký khám chữa bệnh ban đầu là đâu. Mức hưởng và quy định tuyến khám có thể đổi theo thời điểm nên tôi không nêu con số; hỏi cơ sở y tế hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội nơi đăng ký sẽ chắc nhất. Có thẻ chưa có nghĩa mọi khoản đều được chi trả.

Việc 7. Lập bảng “đang có gì” cho bảo hiểm sức khỏe và phúc lợi công ty. Mỗi người một dòng: ai đóng phí, quyền lợi và hạn mức, loại trừ, thời gian chờ, ngày đến hạn đóng phí, và nếu là phúc lợi công ty thì còn hiệu lực khi đổi việc không. Vài điểm đáng đối chiếu:

• Thời gian chờ. Quy định đặt khung: với bệnh không vượt quá 90 ngày; với bệnh có sẵn mà công ty chấp thuận bảo hiểm, tối đa một năm; thai sản 270 ngày; tai nạn không có thời gian chờ. Hợp đồng ghi khác thì nên hỏi vì sao.
• Bệnh có sẵn là tình trạng đã được bác sĩ chẩn đoán hoặc điều trị trước ngày hợp đồng có hiệu lực, xác định dựa vào hồ sơ y tế và thông tin bạn tự kê khai. Vì vậy kê khai trung thực là điều kiện nền. Chiều ngược lại cũng đúng: công ty có trách nhiệm giải thích rõ điều kiện, điều khoản.
• Loại trừ. Công ty phải ghi rõ trong hợp đồng, giải thích đầy đủ và có bằng chứng bạn đã được giải thích. Chưa ai đọc phần này cùng bạn thì hãy tự đọc, ngay hôm nay.
• Đóng phí trễ. Với hợp đồng bảo hiểm nhân thọ, bạn có 60 ngày gia hạn kể từ ngày đến hạn đóng phí. Qua mốc đó là chuyện khôi phục hiệu lực (trong 2 năm, kèm đóng đủ phí chưa đóng), và khi khôi phục, thời gian chờ cùng mốc xác định bệnh có sẵn được tính lại từ ngày khôi phục gần nhất. Với thẻ sức khỏe riêng, hãy đọc điều khoản của chính thẻ đó.

Nói cho công bằng: quỹ cá nhân thì hữu hạn, còn bảo hiểm thì có loại trừ, thời gian chờ và hạn mức. Không công cụ nào lo hết, và bảo hiểm sức khỏe có thay được quỹ sức khỏe không là một câu hỏi riêng đáng đọc.

Việc 8. Viết danh sách “phần vẫn phải tự trả”. Nói thật với bạn nhé, đây là việc ít ai muốn làm vì phải nhìn thẳng vào phần thiếu. Từ việc 6 và 7, ghi cho từng người những khoản có thể vẫn thuộc về bạn: phần ngoài danh mục BHYT, phần vượt hạn mức, thời gian chờ chưa qua, cùng chi phí gián tiếp như đi lại, người nhà nghỉ làm chăm bệnh, thuốc và tái khám. Chưa cần chính xác từng đồng, chỉ cần đủ để con số ở việc 1 có cơ sở.

Việc 9. Gom giấy tờ về một chỗ. Thẻ BHYT, thẻ hoặc hợp đồng bảo hiểm sức khỏe, số tổng đài hỗ trợ, hồ sơ khám gần đây, danh sách thuốc đang dùng. À mà, một thư mục trong điện thoại và một bản in trong nhà là đủ. Lúc có chuyện, không ai nên phải đi lục tủ.

Nhóm 3. Cả nhà cùng biết cách dùng

Việc 10. Người cùng gánh ngân sách phải cùng biết. Cùng biết quỹ ở đâu, có bao nhiêu, ai được rút và vì sao có khoản đó. Nếu chỉ một người nắm, quỹ chỉ chạy khi người đó có mặt và đủ tỉnh táo. Chuyện của tôi ở đầu bài cho thấy phần khó nhất không nằm ở con số, mà ở chỗ hai người chưa có chung mục tiêu và chung kịch bản xấu. Hãy cùng nhìn dòng tiền và kịch bản xấu trước, rồi mới nói đến chuyện đóng bao nhiêu. Nếu đây là lần đầu bạn mở chuyện này, hãy bắt đầu bằng việc nghe người kia.

Việc 11. Viết ra quy tắc dùng quỹ. Ba dòng là đủ: khi nào được rút, ai quyết định, và rút xong thì nạp lại thế nào, trong bao lâu. Quy tắc viết sẵn lúc bình tĩnh giúp lúc rối bạn không phải vừa lo vừa tranh luận.

Nhóm 4. Giữ cho quỹ còn sống

Việc 12. Đặt ngày rà lại mỗi năm một lần. Ghi thẳng vào lịch của cả hai người. Một quỹ không ai nhìn lại sẽ lặng lẽ lệch khỏi đời sống thật của gia đình.

Một ví dụ chạy đủ từ đầu đến cuối (số liệu giả định)

Hình dung một gia đình bốn người, thu nhập chung 30 triệu đồng mỗi tháng. Ở việc 8, hai vợ chồng ước chừng phần có thể vẫn phải tự trả cho một lần nằm viện ngắn ngày cộng tái khám là 40 triệu đồng. Đây là con số giả định, không phải chi phí thực tế.

Họ không cố đạt 40 triệu ngay. Mốc đầu là 20 triệu, nạp tự động 1,5 triệu đồng mỗi tháng (5% thu nhập chung): khoảng 14 tháng chạm mốc đầu, khoảng 27 tháng đủ 40 triệu nếu giữ nguyên mức nạp. Lúc lập bảng ở việc 7, họ nhận ra thẻ phúc lợi của người chồng chỉ có hiệu lực khi anh còn làm ở công ty hiện tại. Nếu anh đổi việc sẽ mở ra một khoảng trống, nên họ ghi điều đó vào lịch rà của việc 12 thay vì để nó nằm im.

Ra kết quả rồi thì đối chiếu

Sau khi tick ở phần dưới, hãy đếm số ô “rồi”. Đây không phải điểm thi, chỉ là chỉ đường.

• 0 đến 4 ô: bạn đang ở đầu hành trình, và đó là chỗ nhiều người bắt đầu. Chọn hai việc ở nhóm 1 làm trước.
• 5 đến 8 ô: bạn đã có nền. Khoảng thiếu thường nằm ở nhóm 3.
• 9 đến 12 ô: quỹ gần như chạy được. Giữ đúng lịch rà là đủ.

Ba sai lầm khi dùng checklist này

Làm một mình rồi “thông báo” cho người kia. Danh sách hoàn hảo mà chỉ một người hiểu vẫn là quỹ chạy một chân.

Dùng checklist để kết luận mình cần mua thêm gì. Checklist chỉ giúp thấy khoảng thiếu. Thêm bất kỳ giải pháp nào cũng cần so sánh nhu cầu, ngân sách, điều khoản, khả năng duy trì khi có năm khó khăn, và sự đồng thuận của cả hai người.

Đặt mục tiêu quá lớn rồi bỏ cuộc ở tháng thứ ba. Mốc nhỏ ở việc 2 sinh ra để chống lại chuyện này.

Checklist để in ra, tick từng ô

Nhóm 1. Tiền

• [ ] Có một con số mục tiêu viết trên giấy, kèm dòng giả định
• [ ] Có mốc đầu tiên và tháng dự kiến chạm
• [ ] Có ngăn tiền riêng tên “Sức Khỏe”, nhìn thấy số dư
• [ ] Có lệnh chuyển tự động vào ngày có lương

Nhóm 2. Lấy ra và lớp đỡ phía ngoài

• [ ] Biết tiền về tay sau bao lâu
• [ ] Thẻ BHYT từng người còn hạn, biết nơi đăng ký ban đầu
• [ ] Có bảng “đang có gì” cho từng người, đã đọc phần loại trừ và thời gian chờ
• [ ] Có danh sách “phần vẫn phải tự trả”
• [ ] Giấy tờ y tế nằm một chỗ, cả hai người biết chỗ đó

Nhóm 3. Cùng biết

• [ ] Người cùng gánh ngân sách biết quỹ ở đâu, bao nhiêu, vì sao
• [ ] Có ba dòng quy tắc rút và nạp lại

Nhóm 4. Giữ quỹ sống

• [ ] Có ngày rà lại mỗi năm trong lịch của cả hai

Khi nào cần mở lại danh sách này

Ngoài lần rà mỗi năm, hãy mở lại khi nhà có thêm em bé hay người phụ thuộc, khi một người đổi hoặc nghỉ việc (nhất là khi đang dùng phúc lợi sức khỏe của công ty), khi thu nhập thay đổi rõ hoặc vừa nhận một khoản vay lớn, khi sức khỏe người trong nhà thay đổi, và khi hợp đồng bảo hiểm đến kỳ gia hạn hay quyền lợi được điều chỉnh.

Một điều tôi vẫn hay nghĩ lại

Tôi hay nghĩ lại khoảng thời gian ấy, khi mỗi người trong nhà ôm một nỗi lo riêng về cùng một khoản tiền. Sau này tôi hiểu rằng thứ giúp mình bình tâm khi có chuyện không chỉ là số dư trong tài khoản, mà là biết mình không phải đứng một mình với nó. Một cái quỹ có tên, có số, có quy tắc mới chỉ là phần nhìn thấy được. Phần còn lại là hai người đã từng ngồi xuống cùng nhau, nói thật về tiền, về nỗi lo, về điều mình muốn giữ cho nhau. Tuần này bạn chưa tick hết cũng không sao. Một ô tick cùng nhau thường đáng giá hơn mười ô tick một mình.

Kết luận

Quỹ Sức Khỏe hoạt động không phải vì số dư lớn, mà vì có tiền, có đường lấy ra, có người cùng biết và có lịch nhìn lại.

Nếu muốn đặt phần này vào bức tranh rộng hơn, hãy quay lại bài tổng quan về rủi ro sức khỏe trong tài chính cá nhân.

Còn nếu muốn nhìn cả sáu quỹ cùng lúc, có bài 6 Quỹ Cuộc Sống là gì.

---

Nguyễn Hoàng Khải
Làm đúng – Sống đúng
Cùng 6PLAN.vn