Có một khoản chi mà suốt một thời gian tôi không hề gọi tên.
Mỗi lần đón con gái đi học về, tôi hay ghé mua cho con cái bánh hay món quà vặt nào đó. Vì thương con, thế thôi. Đến khi ngồi cộng cả tháng lại, theo ước tính của tôi, khoản ấy gần một triệu đồng.
Điều làm tôi dừng lại không hẳn là con số. Là cảm giác ấm áp lúc chiều con, rồi cái giật mình ngay sau đó, cùng một câu hỏi: mình đang vô tình truyền cho con thói quen tài chính nào?
Những khoản nhỏ mà lặp lại đáng được nhìn kỹ. Không phải để hà khắc với bản thân hay với gia đình, mà để chi tiền có chủ đích. Và nếu bạn đang muốn biết gia đình mình cần để dành bao nhiêu phòng khi thu nhập đứt quãng, thì bước đầu tiên chính là biết gia đình mình thật sự tiêu bao nhiêu để sống. Bằng con số, không bằng cảm giác.
Câu trả lời ngắn trước, cách làm chi tiết sau
Chi phí sống tối thiểu là số tiền gia đình bạn cần mỗi tháng để giữ những thứ không thể thiếu: chỗ ở, ăn uống, đi lại, việc học của con, thuốc men, các khoản nợ phải trả và những khoản duy trì mà hai vợ chồng đã cam kết. Nó không phải mức sống bạn muốn có. Nó là mức sống bạn có thể giữ trong một giai đoạn khó khăn.
Cách tính thì gọn thế này: lấy chi tiêu thật của ba tháng gần nhất, chia ra khoản nào phải giữ, khoản nào có thể tạm dừng, khoản nào đóng theo kỳ, rồi cộng phần phải giữ lại. Hai vợ chồng ngồi cùng nhau, nếu đã mở sẵn sao kê, khoảng 30 phút là ra con số đầu tiên. Con số ấy chưa hoàn hảo, nhưng mọi câu hỏi phía sau đều cần nó làm mẫu số.
Chuẩn bị ba thứ trước khi bấm đồng hồ
30 phút chỉ đủ khi bạn không phải đi tìm giấy tờ giữa chừng. Trước khi bắt đầu, hãy có sẵn:
- Sao kê ba tháng gần nhất của tài khoản ngân hàng, ví điện tử và thẻ đang dùng. Ba tháng là mốc làm việc của tôi, không phải quy định nào: một tháng dễ lệch vì có tháng nhiều việc bất thường, ba tháng mới lộ ra nhịp thật.
- Danh sách khoản đóng theo kỳ, không rơi vào mỗi tháng: học phí theo học kỳ, phí bảo hiểm đóng quý hoặc năm, thuế và lệ phí, bảo dưỡng xe, quà biếu hai bên nội ngoại, Tết. Đây là những khoản hay bị quên nhất.
- Cả hai vợ chồng cùng ngồi. Mỗi người thường chỉ nhìn thấy một nửa chi tiêu của nhà. Con số tính một mình chỉ đúng với một người.
Thêm một tờ giấy hoặc một bảng tính trống, ba cột là đủ: nhóm chi, đang chi, mức tối thiểu.
“Tối thiểu” nghĩa là gì, và công thức tính
Trước khi cộng, cần thống nhất một điều: “tối thiểu” ở đây là mức chi cho giai đoạn khó khăn tạm thời, kéo dài vài tháng, không phải cách sống lâu dài. Vì vậy phần tiết kiệm và đầu tư chủ động không nằm trong đây. Khi thu nhập đứt quãng, đó là những khoản được tạm dừng trước.
Công thức:
Chi phí sống tối thiểu mỗi tháng = Nhóm A + Nhóm B
- Nhóm A, khoản hằng tháng không thể thiếu: nhà ở (tiền thuê hoặc tiền trả góp), điện nước, internet và điện thoại, ăn uống cơ bản, đi lại cần thiết, chăm sóc và học hành của con, thuốc men thường xuyên, tiền trả nợ tối thiểu.
- Nhóm B, khoản đóng theo kỳ đã chia ra theo tháng: tổng các khoản đóng theo kỳ trong một năm, chia cho 12.
Hai lưu ý về giả định. Thứ nhất, công thức này chưa tính đến biến cố lớn bất ngờ, chẳng hạn một đợt điều trị dài; đó là việc của những quỹ khác trong hệ 6 Quỹ. Thứ hai, không có con số “chuẩn” chung. Một gia đình thuê nhà nuôi một con nhỏ và một gia đình đang chăm cả hai ông bà sẽ ra hai con số rất khác nhau, và cả hai đều đúng.
30 phút, chia làm bốn chặng
Chặng 1 — Gom (10 phút). Mở sao kê, chép mọi khoản chi của ba tháng vào bảng, mỗi dòng một khoản. Đừng phân loại vội. Khoản trả bằng tiền mặt không có sao kê thì ước tính và đánh dấu chữ “ước” bên cạnh, để sau này biết chỗ nào là số thật, chỗ nào là số đoán. Khoản bánh của con ở trên cũng chỉ là một ước tính cho đến khi đối chiếu được với sao kê.
Chặng 2 — Gom nhóm (10 phút). Gộp các dòng thành khoảng chục nhóm: nhà ở, điện nước và liên lạc, ăn uống, đi lại, con cái, y tế, nợ, khoản đóng theo kỳ, ăn ngoài và giải trí, mua sắm. Rồi tính trung bình mỗi nhóm trên ba tháng.
Chặng 3 — Lọc (7 phút). Với mỗi nhóm, hai vợ chồng cùng trả lời một câu hỏi: nếu thu nhập đứt quãng, khoản này giữ nguyên, giữ ở mức thấp hơn, hay tạm dừng? Ghi vào cột thứ ba con số “mức tối thiểu” cho từng nhóm. Đây là chặng dễ có bất đồng nhất, và cũng là chặng có giá trị nhất: hai người nhìn thấy cùng một bức tranh trước khi cần đến nó.
Riêng khoản phí bảo hiểm đang duy trì, tôi không xếp mặc định vào nhóm “tạm dừng”. Lý do nằm ở một mốc của Luật Kinh doanh Bảo hiểm, không phải chính sách riêng của công ty nào: kể từ ngày đến hạn đóng phí, bên mua bảo hiểm có 60 ngày gia hạn; qua mốc ấy mà chưa đóng, hợp đồng có thể chấm dứt hiệu lực. Trong vòng 2 năm kể từ ngày chấm dứt, bên mua có thể yêu cầu khôi phục, với điều kiện đóng đủ phí còn thiếu; khi đó thời gian chờ được tính lại từ ngày khôi phục. Mỗi hợp đồng còn có điều khoản riêng, nên giữ nguyên, giảm hay điều chỉnh cho vừa sức là quyết định của hai vợ chồng sau khi đọc lại hợp đồng của mình. Nếu mức phí quá nặng so với thu nhập, điều chỉnh cho duy trì được cũng là một lựa chọn chính đáng. (Thông tin đối chiếu theo Luật Kinh doanh Bảo hiểm, cập nhật tháng 10/2026.)
Chặng 4 — Cộng (3 phút). Cộng cột “mức tối thiểu” của Nhóm A, rồi cộng Nhóm B đã chia 12. Đó là chi phí sống tối thiểu mỗi tháng của gia đình bạn.
Con số này mới là nửa đầu của câu chuyện. Nửa còn lại là nhân nó với bao nhiêu tháng thì cả nhà thấy yên tâm, nằm trong bài tổng quan về Quỹ Khẩn Cấp: lớp phòng thủ đầu tiên khi thu nhập đứt gãy. Bài này chỉ lo phần tính cho đúng.
Một gia đình minh họa chạy hết quy trình
Đây là gia đình minh họa (case model), không phải người thật: hai vợ chồng, một con nhỏ đi học, đang thuê nhà. Các con số do tôi giả định để bạn thấy cách tính, không phải mức “chuẩn” để so sánh. Đơn vị: triệu đồng mỗi tháng. Dòng học phí và dòng phí bảo hiểm vốn đóng theo kỳ, nên con số trong bảng đã là tổng cả năm chia 12.
| Nhóm chi | Đang chi | Mức tối thiểu |
|---|---|---|
| Thuê nhà | 6,0 | 6,0 |
| Điện, nước, internet, điện thoại | 2,0 | 1,6 |
| Ăn uống | 7,0 | 5,5 |
| Đi lại | 2,0 | 1,5 |
| Học phí và chăm sóc con | 2,5 | 2,5 |
| Y tế thường xuyên | 0,5 | 0,5 |
| Phí bảo hiểm đang đóng | 2,0 | 2,0 |
| Trả nợ tối thiểu | 1,2 | 1,2 |
| Ăn ngoài, cà phê, mua sắm, giải trí | 5,0 | 0 |
| Tổng | 28,2 | 20,8 |
Gia đình này đang chi 28,2 triệu mỗi tháng, nhưng chi phí sống tối thiểu là 20,8 triệu. Khoảng chênh 7,4 triệu chính là phần có thể tạm dừng khi cần. Để ý rằng phần lớn các dòng được giữ nguyên: nhà ở hay việc học của con không thể cắt chỉ vì mình muốn.
Có con số rồi, đối chiếu với những gì bạn đang có
Con số 20,8 triệu đứng một mình chưa nói được gì. Nó chỉ có nghĩa khi đặt cạnh hai thứ.
Thứ nhất là số tiền gia đình có thể dùng ngay: tiền mặt, tiền gửi không kỳ hạn, những khoản lấy ra không phải chờ và không mất giá trị. Giả sử gia đình minh họa có 35 triệu. Lấy 35 chia 20,8 được khoảng 1,7 tháng. Nghĩa là nếu thu nhập dừng hẳn, mức tối thiểu này giữ được chưa tới hai tháng.
Thứ hai là mốc bạn muốn hướng đến. Mốc 3 hoặc 6 tháng chi phí tối thiểu thường được nhắc đến như một tham chiếu, và chỉ để minh họa thôi: mỗi gia đình sẽ chọn mốc riêng tùy nguồn thu nhập, số người phụ thuộc và công việc ổn định đến đâu. Với mốc 3 tháng, gia đình minh họa cần 62,4 triệu, tức còn thiếu 27,4 triệu. Với mốc 6 tháng, cần 124,8 triệu, tức còn thiếu 89,8 triệu.
Khoảng thiếu này không phải điểm số chấm gia đình. Nó là khoảng cách giữa chỗ bạn đang đứng và chỗ bạn muốn đến, và một khoảng cách đo được thì có thể đi từng bước.
Ba chỗ dễ sai khi tính
Tính từ trí nhớ thay vì sao kê. Ai cũng nhớ tiền nhà, ít ai nhớ đúng tiền ăn ngoài hay các khoản trừ tự động hằng tháng như gói thuê bao và ứng dụng. Khoản nhỏ mà lặp lại là khoản dễ lọt nhất, đúng như chuyện bánh của con tôi.
Quên khoản đóng theo kỳ. Gia đình tính ra một con số nghe nhẹ nhàng, rồi đến tháng đóng học phí hoặc tháng đóng phí năm thì tiền trong tài khoản vơi đi thấy rõ. Chia 12 từ đầu để những khoản này hiện ra trong con số, đừng để chúng bất ngờ xuất hiện.
Cắt quá tay cho con số đẹp. Một mức tối thiểu nghe nhẹ nhàng mà cả nhà không sống nổi bằng nó thì vô nghĩa. Mức tối thiểu đúng là mức hai vợ chồng thật sự giữ được vài tháng mà không vỡ nhịp. Nếu cắt một dòng mà người nhà thấy nghẹt thở, hãy trả nó về chỗ cũ.
Checklist để lưu lại
- ☐ Có sao kê ba tháng gần nhất (ngân hàng, ví, thẻ)
- ☐ Đã liệt kê khoản đóng theo kỳ trong năm
- ☐ Hai vợ chồng cùng ngồi tính
- ☐ Số đoán ghi chữ “ước”
- ☐ Đã chia nhóm, tính trung bình tháng
- ☐ Mỗi nhóm có mức tối thiểu: giữ, giảm hoặc tạm dừng
- ☐ Khoản đóng theo kỳ đã chia 12
- ☐ Đã đọc lại điều khoản các khoản duy trì trước khi quyết giữ hay giảm
- ☐ Đã cộng ra số tối thiểu mỗi tháng
- ☐ Đã đối chiếu với tiền dùng được ngay
- ☐ Đã ghi ngày tính
Khi nào nên tính lại
Tính lại khi gia đình có thêm một thành viên, đổi chỗ ở hoặc chuyển từ thuê nhà sang trả góp, một người đổi việc hoặc đổi thu nhập, có thêm hay trả xong một khoản nợ, hoặc bắt đầu chăm cha mẹ. Không có biến cố nào thì mỗi năm một lần cũng đủ để con số không lỗi thời.
Một nỗi lo có con số thì nhẹ hơn
Có những nỗi lo lớn lên nhanh nhất khi nó không có tên. “Không biết đủ hay chưa” nặng hơn rất nhiều so với “còn thiếu một con số cụ thể”. Con số bạn vừa tính không làm gia đình an toàn hơn trong một đêm. Nhưng nó đổi một nỗi lo mơ hồ thành một khoảng cách có thể đo, và khoảng cách đo được thì đi được từng bước.
Thương người trong nhà đôi khi là chiều con một chiếc bánh sau giờ tan học. Đôi khi cũng là ngồi xuống cùng nhau, nhìn thẳng vào những con số, rồi nhẹ nhàng nói với nhau rằng dù chuyện gì xảy ra, nhà mình vẫn có một chỗ đứng vững để bắt đầu lại.
Đi tiếp từ đây
Bạn không cần tính cho thật chuẩn ngay hôm nay. Chỉ cần có con số đầu tiên, rồi chỉnh dần khi nhìn thấy nhiều hơn. Bài này chỉ hướng dẫn cách tính, không thay cho việc xem xét hoàn cảnh riêng của từng gia đình.
Nếu muốn biết con số này nằm ở đâu trong bức tranh lớn, vì sao Quỹ Khẩn Cấp là lớp phòng thủ đầu tiên khi thu nhập đứt gãy, bạn có thể đọc tiếp bài tổng quan về Quỹ Khẩn Cấp.
Còn nếu muốn nhìn cả sáu quỹ cùng lúc, hệ 6 Quỹ Cuộc Đời là chỗ tôi bắt đầu.
Nguyễn Hoàng Khải
Làm đúng – Sống đúng
Cùng 6PLAN.vn
Kết nối với Khải