Có một kiểu người rất quen trong nhóm đi làm vài năm: thu nhập đều, không nợ xấu, tiền thuê nhà tiền ăn đâu ra đó. Hỏi về kế hoạch tiền, họ kể được cả quỹ du lịch, quỹ mua xe, đôi khi còn có một khoản đầu tư nhỏ.
Hỏi thêm một câu: nếu tuần sau phải nằm viện, tiền lấy từ đâu? Thường sẽ có một khoảng lặng, rồi một câu trả lời kiểu “xoay xoay thế nào đó”.
Đó không phải là thiếu cẩn thận. Quỹ Sức Khỏe vắng mặt vì nó là loại quỹ không ai nhắc tên cho đến khi cần. Và khi bắt đầu lập, nhiều bạn lại vấp vào cùng vài chỗ giống nhau. Bài này gọi tên năm chỗ đó, kèm cách sửa, để bạn đi đúng ngay từ khoản nhỏ đầu tiên.
Câu trả lời nhanh
Năm sai lầm hay gặp nhất: chờ có dư tiền mới bắt đầu; lấy một con số của người khác làm mục tiêu; để quỹ lẫn vào tiền tiêu hằng ngày; tưởng đã có một lớp bảo vệ là xong mà chưa đọc giới hạn của nó; và lập một lần rồi để đó. Cả năm đều sửa được, và không cái nào cần bạn có thu nhập cao. Điều cần là một con số tính từ hoàn cảnh của chính bạn, một chỗ để riêng, và một lịch rà soát nhẹ.
Thông tin cần chuẩn bị
Gom bốn thứ này trước, mười lăm phút là đủ:
- Thu nhập hằng tháng và chi phí thiết yếu (thuê nhà, ăn uống, đi lại, trả nợ nếu có). Phần còn lại mới là chỗ để xếp quỹ.
- Những gì bạn đang có: thẻ BHYT (xem mức hưởng và tuyến khám ghi trên thẻ), phúc lợi công ty, và mọi hợp đồng bảo hiểm đã mua, kể cả hợp đồng cũ.
- Nếu nghỉ ốm hai tuần, thu nhập của bạn bị hụt bao nhiêu? Người có lương cố định và người làm tự do sẽ có câu trả lời rất khác nhau.
- Số tiền bạn đang có sẵn để dành cho việc này, dù chỉ vài trăm nghìn.
Công thức: hai con số và một giả định
Quỹ Sức Khỏe giai đoạn đầu không cần phức tạp. Nó trả lời một câu hỏi: nếu có một đợt điều trị ngắn ngày, phần mình phải tự trả là bao nhiêu?
Đệm sức khỏe = phần tự chi trả của một đợt điều trị ngắn ngày + thu nhập bị hụt trong thời gian nghỉ
Giả định cần nói rõ: “đợt điều trị ngắn ngày” là kịch bản bạn tự đặt, dựa trên lần khám hay nằm viện gần nhất của bạn hoặc người thân, và trên những gì giấy tờ cho thấy sẽ được chi trả. Ví dụ ở dưới chỉ để minh họa cách tính, không phải mức chi phí áp dụng cho mọi người.
Năm sai lầm và cách sửa từng cái
Sai lầm 1: Chờ “dư tiền” mới bắt đầu
Cảm giác “thu nhập chưa cao, lập quỹ sau cũng được” rất dễ hiểu, và không có gì phải xấu hổ. Nhưng tiền dư hiếm khi tự xuất hiện; thường nó chỉ là phần còn lại sau khi tiêu.
Cách sửa: mở một mục riêng và chuyển một khoản nhỏ ngay khi nhận lương, trước khi chi. Nhỏ đến mức bạn không thấy đau: 200.000, 500.000 đồng đều được. Khoản nhỏ mà đều thắng khoản lớn mà đứt giữa chừng, vì thứ bạn đang xây trước hết là thói quen.
Sai lầm 2: Lấy con số của người khác làm mục tiêu
Một con số nghe từ bạn bè, mạng xã hội hay một tỷ lệ cố định (“phải bằng bao nhiêu tháng lương”) nghe rất gọn. Nhưng bạn độc thân thuê trọ và một người đang đỡ viện phí cho cha mẹ không thể có cùng một con số.
Cách sửa: tính từ công thức ở trên, rồi chia mục tiêu thành ba mốc nhỏ để thấy mình đang tiến, ví dụ mốc đầu chỉ đủ cho vài lần khám và thuốc. Tỷ lệ phần trăm thu nhập chỉ là kết quả của phép tính, không phải đề bài.
Sai lầm 3: Để quỹ lẫn vào tiền tiêu hằng ngày
Khoản dành riêng nằm chung tài khoản với tiền chợ, tiền cà phê thì chỉ cần một tháng căng là nó tự biến mất mà bạn không nhớ đã tiêu lúc nào.
Cách sửa: đặt cho nó một chỗ riêng, rút được nhanh, đặt tên rõ ràng. Rồi viết ra một quy tắc dài đúng hai dòng: chỉ rút cho chi phí y tế đúng với kịch bản đã đặt, và rút xong thì nạp lại trước khi làm việc khác. Nếu bạn đã có quỹ khẩn cấp, ít nhất hãy ghi rõ trong cùng một tài khoản phần nào dành cho việc gì.
Nếu muốn hiểu vì sao rủi ro sức khỏe luôn xứng đáng có một chỗ riêng trong kế hoạch tiền, bài Rủi ro sức khỏe trong tài chính cá nhân kể phần đó rõ hơn.
Sai lầm 4: Tưởng đã có một lớp bảo vệ là xong
BHYT, phúc lợi công ty, bảo hiểm thương mại: mỗi lớp đều có thể giúp bạn. Chỗ dễ hụt là bạn chưa đọc giới hạn của nó, và quỹ của chính bạn thì phải lo phần nằm ngoài giới hạn ấy.
Cách sửa: hỏi cùng một bộ sáu câu cho từng lớp, kể cả lớp bạn đang cân nhắc mua: chi trả những gì, giới hạn ở đâu, loại trừ gì, có thời gian chờ không, chi phí bao nhiêu, mình có duy trì được lâu dài không? Với phúc lợi công ty, hãy hỏi thêm một câu: nếu đổi việc thì phần này còn không?
Với bảo hiểm thương mại, có vài điều đáng biết:
- Thời gian chờ có giới hạn theo quy định. Với bệnh thông thường không quá 90 ngày; nếu công ty chấp thuận bảo hiểm cho cả bệnh có sẵn thì tối đa 1 năm; tai nạn không áp dụng thời gian chờ. Trong giai đoạn chờ, quỹ của chính bạn là lớp đứng đầu.
- Điều khoản loại trừ phải được ghi rõ và giải thích cho bạn khi ký. Hãy ngồi đọc kỹ phần này, và nhớ bạn có 21 ngày kể từ khi nhận hợp đồng để xem xét lại.
- Kê khai đầy đủ, trung thực là nghĩa vụ của bên mua. Giấu bệnh có thể biến hợp đồng thành tờ giấy không dùng được đúng lúc cần, và công ty có quyền đình chỉ hợp đồng khi có hành vi cố ý gian dối. Bệnh có sẵn được xác định dựa trên hồ sơ y tế và thông tin bạn tự kê khai.
Sai lầm 5: Lập một lần rồi để đó
Con số hợp lý ở tuổi 24, lương 12 triệu có thể không còn đúng ở tuổi 28 với thu nhập, công việc và trách nhiệm đã khác.
Cách sửa: hẹn mình một buổi rà soát mỗi năm một lần, cộng thêm vài biến cố tính lại ngay: đổi việc, thu nhập tăng hoặc giảm, chuyển chỗ ở, lập gia đình, có thêm người phụ thuộc, hoặc trước khi ký một hợp đồng bảo hiểm mới. Buổi rà soát chỉ mất vài phút: tính lại công thức, xem quỹ còn đủ mốc nào, điều chỉnh khoản nạp.
Ví dụ có số liệu
Đây là case model với giả định minh họa, không phải một người có thật.
Một bạn độc thân, làm hợp đồng tự do, thu nhập 12 triệu đồng mỗi tháng, chi phí thiết yếu khoảng 8 triệu.
| Hạng mục | Giả định | Kết quả |
|---|---|---|
| Phần tự chi trả của một đợt điều trị ngắn ngày | Giả định | 15 triệu |
| Thu nhập hụt khi nghỉ 2 tuần (không có lương) | Nửa tháng thu nhập | 6 triệu |
| Đệm sức khỏe mục tiêu | 15 + 6 | 21 triệu |
| Ba mốc | Mốc 1 / Mốc 2 / Mốc 3 | 3 / 10 / 21 triệu |
Nếu nạp 1 triệu mỗi tháng (khoảng 8% thu nhập), ba mốc lần lượt đến sau 3, 10 và 21 tháng. Nếu tháng nào cũng chỉ nạp được 500.000 đồng thì là 6, 20 và 42 tháng. Con số 8% chỉ là kết quả của giả định này, không phải chuẩn cho mọi người, và người chỉ đủ nạp 200.000 đồng vẫn đang đi đúng hướng.
Kết quả và khoảng thiếu
Có mục tiêu rồi, hãy đối chiếu với thực tế của bạn. Giả sử bạn trong ví dụ đã có 2 triệu để dành riêng, khoảng thiếu là 21 − 2 = 19 triệu, tức khoảng 19 tháng với mức nạp 1 triệu.
Một quy tắc giữ cho phép trừ này trung thực: chỉ trừ phần đã chắc chắn bằng giấy tờ. Quyền lợi bạn đã đọc được trên thẻ hay trong hợp đồng thì đếm. Quyền lợi bạn nghĩ là có thì chưa đếm. Nếu đọc kỹ thấy còn thêm lớp bảo vệ, khoảng thiếu sẽ nhỏ lại, và đó là tin vui.
Ba điều dễ trượt khi dùng công thức này
1. Coi ví dụ là chuẩn. 21 triệu chỉ là kết quả của một bộ giả định. Hãy thay bằng số của bạn.
2. Quên những người bạn đang đỡ. Nếu bạn đang hỗ trợ chi phí y tế cho cha mẹ hoặc người thân, kịch bản cần tính thêm phần đó, và nên nói chuyện với họ trước khi chốt.
3. Biến Quỹ Sức Khỏe thành một món phải mua. Nó trước hết là cách sắp xếp tiền của bạn. Việc có mua thêm bảo hiểm hay không là quyết định riêng, đặt cạnh các phương án khác theo cùng một bộ tiêu chí.
Checklist để lưu lại
- [ ] Đã mở mục riêng cho Quỹ Sức Khỏe
- [ ] Đã đặt khoản nạp đầu tiên, dù nhỏ
- [ ] Đã tính đệm mục tiêu bằng số của mình
- [ ] Đã chia thành ba mốc
- [ ] Đã viết quy tắc rút và nạp lại
- [ ] Đã liệt kê các lớp bảo vệ đang có, kèm giới hạn
- [ ] Đã hẹn ngày rà soát năm sau
Khi nào cần rà soát lại
Tính lại khi đổi việc, đổi thu nhập, chuyển chỗ ở, lập gia đình, có thêm người phụ thuộc, sau mỗi lần nằm viện, và trước khi ký một hợp đồng bảo hiểm mới. Nếu không có biến động nào, mỗi năm một lần là đủ.
Đoạn lắng
Lập quỹ cho sức khỏe nghe như đang chuẩn bị cho chuyện không mong muốn. Nhưng nhìn kỹ, phần lớn việc ta làm ở đây là chuẩn bị cho một ngày bình tĩnh hơn: ngày ta cần đến bệnh viện mà vẫn còn đủ tâm trí để nghe bác sĩ nói, thay vì vừa nghe vừa nhẩm tính tiền. Khoản nạp đầu tiên không cần lớn. Nó chỉ cần có mặt.
Kết luận
Năm sai lầm trên đều đến từ một chỗ: chưa có một con số và một chỗ riêng cho Quỹ Sức Khỏe. Có hai thứ đó, mọi bước còn lại trở thành những việc nhỏ làm được từng tháng.
Nếu muốn đặt Quỹ Sức Khỏe vào bức tranh chung với năm quỹ còn lại, bạn có thể đọc 6 Quỹ Cuộc Đời là gì. Còn muốn quay lại nền tảng của phần này, hãy xem bài Rủi ro sức khỏe trong tài chính cá nhân.
Ghi chú: Các con số trong ví dụ là giả định minh họa, không phải mức chi phí áp dụng cho mọi bệnh hay mọi người. Quyền lợi BHYT và bảo hiểm thương mại cần được xác định theo thẻ, hợp đồng và điều khoản thực tế của bạn.
Nguyễn Hoàng Khải
Làm đúng – Sống đúng
Cùng 6PLAN.vn
Kết nối với Khải