Năm 28 tuổi, khi vay tiền mua nhà, điều làm tôi lo không phải con số của khoản vay. Tôi lo một chuyện khác: nếu mình gặp biến cố, cha mẹ vốn không dư dả sẽ là người phải gánh.

Chuyện đó đổi cách tôi nhìn một câu hỏi mà gia đình trẻ nào cũng gặp: xây quỹ khẩn cấp hay đầu tư trước? Nghe như câu hỏi về kênh nào sinh lời hơn. Thật ra nó là câu hỏi về thứ tự. Trước khi nghĩ đến thứ gì sinh lời, bạn cần nhìn cùng lúc nghĩa vụ nợ, lớp đệm tiền mặt và khả năng chi trả của cả nhà.

Bài này không phán “quỹ trước” hay “đầu tư trước”. Tôi đưa ba điều kiện để hai vợ chồng tự trả lời và tự ra kết luận.

Câu trả lời nhanh

Bạn có thể đầu tư trước khi quỹ khẩn cấp đầy, nhưng chỉ khi cả ba điều kiện dưới đây cùng đúng:

1. Lớp đệm hiện có đã đủ dày so với hoàn cảnh riêng của nhà bạn.
2. Không có khoản nợ lãi cao đang chạy.
3. Số tiền định đầu tư có thể nằm yên nhiều năm mà không ai trong nhà cần đến nó.

Thiếu một điều kiện, thứ tự hợp lý hơn thường là quỹ khẩn cấp trước, hoặc chạy song song nhưng nghiêng về quỹ. Còn “dày bao nhiêu là đủ” thì phụ thuộc vào nhà bạn, không có một con số chung cho mọi người.

Thông tin cần chuẩn bị trước khi trả lời

Cả hai vợ chồng ngồi cùng nhau, mang theo bốn thứ. Không cần chính xác đến từng nghìn đồng, số gần đúng là đủ để bắt đầu:

• Chi tiêu thiết yếu mỗi tháng của cả nhà: nhà ở hoặc tiền trả vay, ăn uống, điện nước, học phí, y tế thường xuyên, khoản nợ phải trả tối thiểu. Chưa tính du lịch, mua sắm, tiệc tùng.
• Số tiền hiện có ở nơi rút được trong một đến hai ngày: tiền mặt, tài khoản thanh toán, tiết kiệm không kỳ hạn. Cổ phiếu, quỹ đầu tư, đất đai không tính vào đây.
• Danh sách nợ đang chạy, kèm lãi suất và số tiền phải trả mỗi tháng.
• Số tiền dư thật sự mỗi tháng sau khi chi tiêu thiết yếu và trả nợ. Đây là số “đã trừ hết”, không phải số mình hy vọng dư.

Ba điều kiện để quyết định

Điều kiện 1: Lớp đệm đã đủ dày so với hoàn cảnh của nhà bạn chưa?

Lấy tiền đang có ở nơi rút được, chia cho chi tiêu thiết yếu mỗi tháng. Kết quả là số tháng gia đình trụ được nếu thu nhập đứt.

Rồi so với mức tham chiếu của riêng nhà bạn. Nhiều tài liệu dùng 3 đến 6 tháng, và đó chỉ là điểm tham chiếu, không phải luật. Nhà có hai nguồn thu tương đối ổn định có thể ở đầu thấp của khoảng này. Nhà chỉ một người gánh phần lớn thu nhập, có con nhỏ hoặc cha mẹ phụ thuộc, hay thu nhập lên xuống theo mùa thì nên nghiêng về đầu cao, thậm chí hơn. Cách tính chi tiết nằm ở bài Quỹ Khẩn Cấp: bao nhiêu tiền là đủ và để ở đâu.

Điều kiện 2: Có khoản nợ lãi cao đang chạy không?

Thẻ tín dụng đã quá hạn thanh toán, vay tiêu dùng, vay nóng: đây là nhóm nợ có lãi suất thường cao hơn nhiều so với lợi suất hợp lý bạn kỳ vọng từ đầu tư. Có một khác biệt quan trọng: lãi nợ là chi phí chắc chắn phải trả, còn lợi suất đầu tư thì không chắc.

Vì vậy nếu điều kiện này không đạt, thứ tự thường là: dựng một lớp đệm nhỏ trước (để một biến cố nhỏ không đẩy nhà bạn đi vay thêm), rồi dồn sức trả nợ lãi cao, rồi mới tính đến đầu tư. Khoản vay mua nhà lãi thấp hơn và nằm trong kế hoạch dài hạn thì thuộc nhóm khác, bạn cân nhắc riêng.

Điều kiện 3: Tiền định đầu tư có nằm yên được không?

Hỏi hai câu:

• Trong vài năm tới, có khoản nào nhà mình biết chắc sẽ cần đến số tiền này không (học phí, tiền trả trước mua nhà, sửa nhà)? Nếu có, đó là tiền của mục tiêu ngắn hạn, không phải tiền đầu tư.
• Nếu giá trị khoản đầu tư giảm tạm thời đúng lúc nhà mình có biến cố, nhà mình có phải bán ra không?

Câu thứ hai chính là lý do quỹ khẩn cấp đứng trước. Đầu tư mà không có lớp đệm thì khi biến cố tới, bạn không còn quyền chọn bán lúc nào. Bạn bị buộc phải bán, nhiều khi đúng vào lúc giá thấp. Với người mới, bài Đầu tư từ đầu: bản đồ cho người mới hoàn toàn nói thêm về kỳ hạn và mức chịu biến động.

Hướng dẫn từng bước

Bước 1. Trả lời ba điều kiện, mỗi người riêng một tờ giấy. Đừng nhìn nhau làm. Hai người thường chấm khác nhau, nhất là điều kiện 1 (mỗi người có cảm giác “đủ” riêng) và điều kiện 3 (mỗi người chịu biến động khác nhau). Sự khác nhau ấy là thông tin quý, không phải chuyện cần thắng thua.

Bước 2. Đặt hai tờ cạnh nhau và bàn từng điều kiện. Chỗ hai bạn chấm giống nhau thì chốt luôn. Chỗ khác nhau thì hỏi nhau “vì sao bạn chấm vậy”, đừng vội thuyết phục.

Bước 3. Đối chiếu kết quả với bảng này:

Kết quả ba điều kiện	Thứ tự gợi ý
Cả ba đều đạt	Có thể đầu tư đều đặn, vẫn giữ lớp đệm ở mức đã chọn
Điều kiện 1 chưa đạt, hai điều kiện còn lại ổn	Quỹ khẩn cấp trước, hoặc chạy song song nhưng phần lớn vào quỹ
Điều kiện 2 không đạt (có nợ lãi cao)	Lớp đệm nhỏ, rồi trả nợ, đầu tư sau
Điều kiện 3 không đạt (tiền cần dùng sớm hoặc không chịu được biến động)	Giữ ở nơi an toàn, chưa coi là tiền đầu tư

Bước 4. Chốt một con số và một ngày. Mỗi tháng bao nhiêu vào quỹ, bao nhiêu (nếu có) vào đầu tư, bắt đầu từ ngày nào. Thiết lập chuyển tiền tự động ngay sau ngày nhận lương để quyết định không phụ thuộc ý chí.

Bước 5. Hẹn ngày xem lại. Tôi sẽ nói ở mục cuối bài.

Ví dụ có số liệu

Đây là ví dụ minh họa với giả định do tôi đặt ra, không phải một gia đình có thật.

Giả định: hai vợ chồng, một con nhỏ. Thu nhập hộ khoảng 35 triệu đồng/tháng, trong đó khoảng 25 triệu từ một người. Chi tiêu thiết yếu 20 triệu/tháng. Đang có 30 triệu ở tài khoản tiết kiệm không kỳ hạn. Không có nợ lãi cao. Tiền dư thật sự mỗi tháng: 8 triệu. Hai vợ chồng chọn mức đệm tham chiếu 4 tháng vì thu nhập dựa nhiều vào một người và có con nhỏ.

• Điều kiện 1: 30 triệu chia cho 20 triệu là 1,5 tháng. Mức mục tiêu 4 tháng tương ứng 80 triệu. Chưa đạt, thiếu 50 triệu.
• Điều kiện 2: không có nợ lãi cao. Đạt.
• Điều kiện 3: họ muốn đầu tư để dành cho học phí con sau khoảng 10 năm, không cần dùng sớm. Đạt, nhưng chỉ nên coi là đạt khi lớp đệm xong.

Kết quả: điều kiện 1 chưa đạt, nên họ đi theo hàng “quỹ khẩn cấp trước”. Hai phương án họ đặt lên bàn:

• Phương án A, dồn toàn bộ: 8 triệu/tháng vào quỹ, mất khoảng 7 tháng (50 chia 8 là 6,25, làm tròn lên) là đủ 80 triệu. Sau đó 8 triệu/tháng chuyển sang đầu tư.
• Phương án B, song song nghiêng về quỹ: 6 triệu vào quỹ, 2 triệu vào đầu tư định kỳ. Mất khoảng 9 tháng (50 chia 6 là 8,3, làm tròn lên) để đủ quỹ, và trong thời gian đó vẫn tích được khoảng 18 triệu cho mục tiêu học phí, giữ thói quen đầu tư.

Cả hai đều hợp lý. Điểm khác là A nhanh hơn có đệm, B giữ thói quen đầu tư và hơi chậm lớp đệm. Quyết định thuộc về hai vợ chồng, và con số trên chưa tính lãi của tiết kiệm hay biến động của đầu tư.

Kết quả và khoảng thiếu: đọc con số như thế nào

Sau khi làm xong, bạn sẽ có hai thứ: một khoảng thiếu (bao nhiêu tiền nữa thì lớp đệm đạt mức bạn chọn) và một thời gian lấp đầy (khoảng thiếu chia cho số tiền dành cho quỹ mỗi tháng).

Đừng đọc khoảng thiếu như điểm số xấu. Nó chỉ cho biết nhà bạn đang đứng ở đâu. Có thể bạn thấy thời gian lấp đầy dài hơn mình mong. Khi đó hãy chỉnh bằng cách giảm chi tiêu linh hoạt, tăng nguồn thu hoặc nới mốc thời gian, chứ không chỉnh bằng cách hạ mức đệm cho đẹp con số. Và nếu nhà bạn chưa có dư mỗi tháng, bắt đầu với số nhỏ vẫn là bắt đầu.

Nhân tiện, lớp đệm đầy rồi không có nghĩa dừng. Bạn sẽ chuyển phần tiền dư sang các quỹ khác, và đó là lúc câu hỏi đầu tư quay lại với bạn một cách thoải mái hơn. Bức tranh đầy đủ của thứ tự này nằm trong bài Hub Quỹ Khẩn Cấp: Lớp phòng thủ đầu tiên khi thu nhập đứt gãy.

Ba sai lầm thường gặp khi áp dụng

1. Tính cả tài sản khó bán vào lớp đệm. Cổ phiếu, quỹ đầu tư, vàng, đất không phải tiền rút được trong một hai ngày mà không bị thiệt. Lớp đệm chỉ gồm tiền thật sự rút được ngay.

2. Lấy chi tiêu hiện tại thay vì chi tiêu thiết yếu. Nếu thu nhập đứt, bạn sẽ cắt các khoản linh hoạt. Dùng chi tiêu thiết yếu để tính sẽ ra con số sát thực tế hơn, nhưng chỉ khi cả hai vợ chồng thống nhất thế nào là “thiết yếu”.

3. Một người trả lời thay cả hai. Quỹ khẩn cấp là tiền của cả nhà. Nếu chỉ một người chấm, người còn lại sẽ không thấy quyết định ấy là của mình, và dễ rút ra dùng khi chưa thật sự khẩn cấp.

Checklist để lưu lại

• [ ] Mỗi người đã ghi chi tiêu thiết yếu mỗi tháng
• [ ] Đã tính số tiền ở nơi rút được trong 1 đến 2 ngày
• [ ] Đã liệt kê nợ và lãi suất
• [ ] Đã chọn mức đệm (số tháng) cho nhà mình
• [ ] Đã chấm 3 điều kiện, mỗi người một tờ
• [ ] Hai người đã so và bàn chỗ khác nhau
• [ ] Đã chốt: số tiền vào quỹ, số tiền vào đầu tư, ngày bắt đầu
• [ ] Đã cài chuyển tiền tự động
• [ ] Đã hẹn ngày xem lại

Khi nào cần xem lại

Hẹn nhau xem lại mỗi 6 tháng, hoặc ngay khi có thay đổi lớn: thêm con, đổi việc, một người nghỉ làm, vay thêm, chi tiêu thiết yếu tăng rõ, hay lớp đệm vừa được dùng. Mức đệm “đủ” hôm nay có thể không còn đủ sau một thay đổi như vậy.

Bài này cũng không trả lời được vài câu: nên giữ lớp đệm ở đâu (xem Nên để tiền quỹ khẩn cấp ở đâu), chọn kênh đầu tư nào, hay vì sao quỹ khẩn cấp thường đứng trước quỹ đầu tư ở góc nhìn người mới đi làm (xem bài này). Đó là những câu cần thêm thông tin riêng của nhà bạn.

Đoạn lắng

Có những gia đình chưa kịp đầu tư gì mà đã sống yên ổn hơn nhiều gia đình đầu tư rất giỏi. Khác biệt không nằm ở lợi suất. Nó nằm ở chỗ họ biết rõ nếu ngày mai thu nhập đứt, nhà mình còn trụ được bao lâu, và hai người đã từng nói chuyện đó với nhau một cách bình tĩnh.

Sự bình tĩnh ấy không mua được bằng lãi suất. Nó đến từ một lần ngồi xuống, viết ra vài con số, và nghe người kia nói họ cảm thấy thế nào.

Kết luận

Câu hỏi “quỹ khẩn cấp hay đầu tư trước” không có một đáp án chung. Có một cách quyết: lớp đệm đã đủ dày chưa, có nợ lãi cao không, và tiền đầu tư có nằm yên được không. Ba câu hỏi đó, hai người trả lời cùng nhau.

Nếu bạn muốn nhìn toàn cảnh trước khi quyết, hãy đọc thêm bài Hub Quỹ Khẩn Cấp: Lớp phòng thủ đầu tiên khi thu nhập đứt gãy. Trước mắt, bạn chỉ cần làm một việc nhỏ: tối nay, ghi ra chi tiêu thiết yếu mỗi tháng của nhà mình.

---

Nguyễn Hoàng Khải
Làm đúng – Sống đúng
Cùng 6PLAN.vn