Nếu sáng mai bạn không đi làm nữa — không phải vì bạn muốn nghỉ, mà vì công ty cắt giảm, hoặc vì bạn đang nằm viện — thì số tiền đang có trong tay nuôi được gia đình bạn bao nhiêu ngày?

Thử tính thật. Đừng tính lương tháng tới. Đừng tính khoản người ta còn nợ bạn. Đừng tính căn nhà, mảnh đất, hay cuốn sổ tiết kiệm 12 tháng chưa tới hạn.

Chỉ tính thứ bạn rút ra được trong vòng 24 giờ.

Ngồi làm việc với nhiều gia đình, tôi thấy con số đó gần như chưa ai từng tính ra. Không phải vì họ thiếu tiền — nhiều người trong số đó thu nhập tốt hơn tôi. Mà vì chưa ai đặt câu hỏi theo cách này với họ.

“3 đến 6 tháng chi phí” — câu trả lời đúng bị dùng sai

Hỏi quỹ khẩn cấp bao nhiêu là đủ, gần như ai cũng đáp được: 3 đến 6 tháng chi phí sinh hoạt.

Câu đó đúng. Vấn đề nằm ở chỗ phần lớn người ta nhân sai con số.

Lỗi thứ nhất: nhân với thu nhập thay vì chi phí. Người thu nhập 30 triệu nghe “6 tháng” liền nghĩ mình cần 180 triệu — thấy con số to quá, thấy xa quá, rồi thôi không làm nữa. Trong khi chi phí sinh hoạt thật của gia đình đó có thể chỉ 18 triệu một tháng. Con số cần chuẩn bị là 108 triệu, không phải 180. Hai con số đó cách nhau đủ xa để một người bỏ cuộc ngay từ đầu.

Lỗi thứ hai: định nghĩa “chi phí sinh hoạt” theo tháng đang sống bình thường. Tháng bình thường của bạn có cà phê, có ăn ngoài cuối tuần, có mấy khoản mua sắm nhỏ. Nhưng tháng mất thu nhập không phải tháng bình thường — tháng đó bạn sẽ cắt hết những thứ cắt được.

Thứ bạn cần đo là chi phí sinh hoạt tối thiểu: tiền nhà, tiền ăn, tiền học của con, tiền điện nước, tiền thuốc men, và các khoản nợ đang phải trả đều mỗi tháng. Chỉ vậy thôi. Đây thường là con số nhỏ hơn người ta tưởng — và nhỏ hơn nghĩa là quỹ khẩn cấp gần với tầm tay hơn.

Mà thật ra, việc ngồi xuống liệt kê ra được con số tối thiểu đó đã là một nửa giá trị của bài tập này rồi. Nhiều người lần đầu làm mới biết mình đang tiêu bao nhiêu.

Chuyện của nhà tôi: 500 triệu ập tới trong một buổi chiều

Bố vợ tôi ghét bảo hiểm nhân thọ — nghe tới là xua tay. Mẹ vợ thì khác. Bà buôn bán, quan hệ rộng, có người quen giới thiệu là bà mua ngay hai hợp đồng — một cho bà, một cho vợ tôi.

Ba năm sau, mẹ vợ phát hiện bị phình động mạch cảnh. Phải lên TP.HCM đặt stent. Chi phí: 500 triệu.

Cả nhà lúc đó bám vào một chỗ duy nhất — hợp đồng bảo hiểm. Nộp hồ sơ vào, công ty từ chối. Thời điểm đó việc đặt stent nằm ngoài danh mục bệnh hiểm nghèo được chi trả, và người tư vấn ngày trước đã không giải thích rõ điều này. Sau đó cả gia đình kéo nhau lên công ty hủy hợp đồng, nhận lại chưa tới 30% số phí đã đóng.

Tôi kể chuyện này ở nhiều bài, thường là để nói về chuyện tư vấn sai làm hỏng niềm tin của người ta với nghề. Nhưng ở đây tôi muốn nói một khía cạnh khác, ít ai để ý hơn.

Trong suốt mấy ngày đó, thứ gia đình thiếu nhất không phải 500 triệu.

Thứ thiếu nhất là thời gian. Thời gian để đọc lại hợp đồng cho kỹ. Thời gian để hỏi ý kiến thêm một bác sĩ nữa. Thời gian để bình tĩnh xoay tiền từ nhiều nguồn thay vì vay gấp bất kỳ ai gọi được. Thời gian để không phải ra quyết định lớn khi trong người đang hoảng.

Cái mà một khoản tiền mặt sẵn có mua được, chính xác là thứ đó.

Quỹ khẩn cấp không mua đồ — nó mua thời gian

Đây là chỗ tôi nghĩ nhiều người hiểu lệch về quỹ khẩn cấp.

Người ta hay xếp nó chung với tiết kiệm. Mà tiết kiệm thì phải sinh lời, phải “để tiền làm việc”, để im một cục thì phí. Nghĩ vậy nên tiền quỹ khẩn cấp thường bị đẩy vào chứng khoán, vào vàng, vào một mảnh đất, vào sổ tiết kiệm 12 tháng lãi cao hơn chút.

Nhưng quỹ khẩn cấp không phải khoản đầu tư. Nó cũng không phải khoản tiết kiệm. Nó là lớp đệm giữa một biến cố và những quyết định tệ mà người ta buộc phải ra khi không có tiền.

Bán cổ phiếu đúng lúc thị trường đang xuống. Bán mảnh đất dưới giá vì cần tiền gấp trong hai tuần. Vay nóng lãi cao. Rút hợp đồng bảo hiểm sớm chịu mất phần lớn số đã đóng. Mượn tiền người thân rồi mang theo cảm giác nợ nần trong quan hệ suốt nhiều năm.

Mỗi quyết định đó đều đắt hơn nhiều so với vài phần trăm lãi suất mà người ta tiếc khi để tiền nằm im.

Đó cũng là lý do trong hệ thống 6 Quỹ Cuộc Đời, quỹ này đứng riêng một chỗ chứ không gộp vào quỹ đầu tư. Sáu cái quỹ đó phục vụ sáu mục đích khác nhau — và nếu bạn chưa đọc bài gốc về cách sáu quỹ ăn khớp với nhau, tôi nghĩ nên đọc trước khi tính con số cụ thể cho quỹ này.

Vậy để tiền ở đâu?

Nguyên tắc chọn chỗ để tiền quỹ khẩn cấp chỉ có ba tiêu chí, xếp theo đúng thứ tự này:

1. Rút ra được nhanh — trong vòng 24 đến 48 giờ, không cần ai duyệt, không phụ thuộc giờ hành chính.
2. Không mất giá trị gốc — số tiền bạn bỏ vào hôm nay, ngày rút ra không được ít hơn.
3. Có sinh lời chút đỉnh — tiêu chí này xếp cuối, và nó thật sự nên xếp cuối.

Chia theo ba tầng thì dễ làm hơn:

Tầng 1 — khoảng 1 tháng chi phí, để trong tài khoản thanh toán. Đây là tiền cho những chuyện xảy ra trong đêm: con sốt cao phải nhập viện, xe hỏng giữa đường, cha mẹ ở quê cần gấp. Tầng này gần như không sinh lời. Chấp nhận.

Tầng 2 — khoảng 2 tháng chi phí, để ở tiết kiệm không kỳ hạn hoặc tiết kiệm online rút bất kỳ lúc nào. Lãi thấp hơn gửi có kỳ hạn, nhưng rút lúc nào cũng được mà không mất lãi đã tích.

Tầng 3 — phần còn lại, gửi tiết kiệm kỳ hạn ngắn 1 đến 3 tháng, và chia nhỏ ra nhiều sổ. Chia nhỏ là chi tiết quan trọng: cần 40 triệu thì tất toán một sổ 50 triệu, chứ không phải phá cả sổ 150 triệu và mất hết lãi của phần không dùng tới.

Và những chỗ không nên để tiền quỹ khẩn cấp, dù nghe hấp dẫn tới đâu: cổ phiếu, quỹ mở, crypto, vàng, bất động sản, tiền cho người quen vay, và giá trị hoàn lại của hợp đồng bảo hiểm nhân thọ. Không phải vì mấy thứ đó xấu — nhiều thứ trong đó rất tốt cho mục đích khác. Mà vì tất cả đều vi phạm ít nhất một trong hai tiêu chí đầu.

Còn một điều nữa, đơn giản nhưng hay bị bỏ qua: để quỹ khẩn cấp ở một ngân hàng khác với ngân hàng nhận lương. Không phải để chống rủi ro gì cao siêu. Chỉ là để bạn không nhìn thấy nó mỗi lần mở app kiểm tra số dư. Tiền không nhìn thấy thì ít bị tiêu hơn nhiều.

Nếu bây giờ bạn chưa có đồng nào trong quỹ đó

Thì cũng không sao. Phần lớn người tôi gặp đều bắt đầu từ chỗ này.

Đừng nhắm 6 tháng ngay. Con số đó nhìn vào chỉ khiến người ta nản. Nhắm một tháng chi phí tối thiểu trước đã — riêng cái mốc đó thôi đã đủ để bạn không phải vay nóng khi xe hỏng hay con nhập viện, và đó là phần lớn các “khẩn cấp” thật sự xảy ra trong đời một người bình thường.

Xong một tháng thì đi tiếp lên ba tháng. Xong ba tháng thì tính tới sáu.

Một điều tôi hay dặn: quỹ khẩn cấp nên được trích ngay khi lương về, không phải từ phần còn lại cuối tháng. Vì phần còn lại cuối tháng, như bạn biết rồi đấy, thường là không còn gì cả. Cách phân bổ ngay từ đầu tháng nằm ở bài gốc về sáu quỹ — quỹ khẩn cấp chỉ là một trong sáu, và nó dễ xây hơn nhiều khi bạn nhìn được cả hệ thống.

Điều tôi thật sự muốn bạn giữ lại

Mẹ vợ tôi cuối cùng vẫn được chữa. Gia đình vẫn xoay được tiền. Nhìn từ bên ngoài thì mọi chuyện đều ổn.

Nhưng tôi nhớ rõ những ngày đó trong nhà như thế nào — cái cảm giác mọi người đều đang gấp, đều đang lo, đều đang phải quyết định những chuyện lớn trong lúc không ai đủ tỉnh táo để quyết định.

Quỹ khẩn cấp không làm cho biến cố không xảy ra. Nó không chữa bệnh, không giữ việc làm, không ngăn được tai nạn.

Nó chỉ làm một việc: cho bạn vài tuần để thở, để nghĩ, và để chọn thay vì buộc phải chấp nhận.

Vài tuần đó, khi cần đến, đáng giá hơn nhiều so với số lãi bạn tiếc khi để tiền nằm yên một chỗ.