Có một cuộc trò chuyện rất quen trong nhiều gia đình trẻ. Một người nói: “Cái này gấp lắm, phải làm ngay.” Người kia đáp: “Gấp gì mà gấp, để tháng sau cũng được.”

Cả hai đều nghiêm túc. Cả hai đều đang nghĩ cho gia đình. Chỉ là hai người đang dùng chung một chữ “gấp” cho hai thứ rất khác nhau.

Tôi hiểu cuộc trò chuyện đó vì từng đứng trong nó. Hồi mới vào nghề, thu nhập của tôi khoảng 12 triệu đồng mỗi tháng. Đúng lúc vợ tôi nghỉ thai sản và ngân sách trong nhà đang căng, tôi vẫn quyết định dành một khoản tiền cho một kế hoạch bảo vệ dài hạn. Với tôi, đó là việc nên làm sớm. Với vợ, đó là khoản chi làm hụt đi cái hiện tại của cả nhà. Lúc ấy tôi chưa biết cách nói để hai vợ chồng cùng nhìn một bức tranh.

Mãi về sau tôi mới hiểu: chúng tôi không bất đồng về tiền. Chúng tôi chưa có chung một định nghĩa cho chữ “cần ngay”.

Câu trả lời nhanh

Một việc thật sự khẩn cấp khi nó đủ cả ba điều: bất ngờ, không chờ được, và chạm vào thu nhập, sức khỏe, chỗ ở hoặc sự an toàn của cả nhà.

Năm tình huống ở phần đầu bên dưới đủ cả ba. Năm tình huống ở phần sau nghe rất gấp, nhưng thiếu ít nhất một điều, nên chúng có chỗ riêng, không phải là chỗ của Quỹ Khẩn Cấp. Và mức tiền cần có thì tùy nhà bạn, bài này không đưa một con số chung cho mọi người.

Khẩn cấp là gì, và vì sao cần gọi tên trước khi có chuyện

Quỹ Khẩn Cấp thường không cạn vì một biến cố lớn. Nói thật với bạn nhé, nó hay cạn vì nhiều lần rút nhỏ, mỗi lần đều có một lý do nghe rất hợp lý vào đúng lúc đó.

Vì lúc đó mình đang ở trong cảm giác. Đợt giảm giá chỉ còn đến tối nay. Chiếc điện thoại cũ vừa chậm thêm một lần nữa. Một “kèo thơm” vừa có người nhắn. Quyết định trong khoảnh khắc ấy thường nghiêng về phía “thôi cứ rút, sau bù lại”.

Cho nên việc đầu tiên không phải là nạp thêm tiền vào quỹ, mà là có sẵn ba câu hỏi, trả lời lúc bình tĩnh:

1. Có bất ngờ không? Bạn có biết trước ngày, tháng của khoản này không? Nếu biết, nó là khoản chi được lên kế hoạch, dù lớn.
2. Chờ được không? Nếu chờ một tháng, nhà mình mất gì? Nếu câu trả lời là “chỉ mất cơ hội”, đó chưa phải khẩn cấp.
3. Nó có chạm vào thu nhập, sức khỏe, chỗ ở hoặc an toàn của cả nhà không? Nếu không chạm, đó là một mong muốn, dù chính đáng.

Cả ba câu trả lời đều là “có” thì mới là khẩn cấp. Thiếu một, khoản đó thuộc về một chỗ khác. Mức tiền nên có trong quỹ là chuyện của một bài riêng: Quỹ Khẩn Cấp: bao nhiêu tiền là đủ và để ở đâu.

5 tình huống thật sự là khẩn cấp

1. Mất nguồn thu nhập đột ngột. Công ty cắt giảm, hợp đồng chấm dứt, cửa hàng phải đóng cửa một thời gian. Bất ngờ, không chờ được vì tiền nhà, tiền ăn vẫn đến hạn, và chạm thẳng vào thu nhập. Đây là lý do quỹ này sinh ra. Nếu chuyện này đang xảy ra với bạn, bài Tài chính khi vừa mất việc: làm gì trong 30 ngày đầu đi sâu hơn.

2. Người trong nhà phải nhập viện bất ngờ. Cấp cứu không hẹn trước, và phần chi phí gia đình phải tự chi ngay tại thời điểm đó thường cần tiền mặt trong vài giờ, không phải vài tuần. Chạm vào sức khỏe, cũng chạm vào dòng tiền của cả nhà. Phần chi phí y tế dài hơi, được chuẩn bị riêng, nằm ở Quỹ Sức Khỏe, bạn có thể xem thêm ở bài tổng quan về rủi ro sức khỏe trong tài chính cá nhân.

3. Phương tiện hoặc công cụ kiếm sống bị hỏng. Chiếc xe máy bạn đi làm mỗi ngày, cái máy tính của người làm tự do, chiếc xe chở hàng của nhà kinh doanh nhỏ. Khoản sửa có thể chỉ vài triệu, nhưng nếu không sửa thì thu nhập dừng lại. Đừng nhìn vào số tiền, hãy nhìn vào việc nó chặn đường kiếm tiền hay không.

4. Chỗ ở gặp sự cố khiến không ở được an toàn. Mái dột nặng sau mưa bão, chập điện, đường nước vỡ, ngập. Đây là chạm vào chỗ ở và an toàn, và thường không chờ được qua đêm.

5. Việc gia đình gấp không thể hoãn. Phải về quê ngay vì người thân ruột thịt bệnh nặng hoặc qua đời. Không ai lên lịch cho chuyện này, và gần như không ai chờ được. Khoản vé xe, tiền ăn ở, những chi phí phát sinh trong vài ngày nghe nhỏ, nhưng thường đến cùng lúc với nhiều khoản khác.

5 tình huống nghe rất gấp nhưng không phải

Điều đáng nói ở phần này: không ai trong năm tình huống dưới đây là “sai”. Chúng chỉ không thuộc về Quỹ Khẩn Cấp.

1. Đợt giảm giá “chỉ hôm nay”. Giá thấp hơn là thật, nhưng thiếu cả ba điều kiện: bạn biết trước nhu cầu, chờ được, và nó không chạm vào an toàn của nhà. Nếu món đồ vốn nằm trong kế hoạch, hãy mua bằng tiền của kế hoạch đó.

2. Đổi điện thoại hay đồ dùng khi cái cũ vẫn chạy được. Cũ, chậm, kém đẹp thì khó chịu, nhưng nó vẫn làm được việc. Khi cái cũ hỏng hẳn mà bạn cần nó để đi làm, câu chuyện chuyển sang tình huống số 3 ở trên.

3. Đám cưới, tiệc, quà biếu đã biết trước ngày. Bất ngờ là điều kiện đầu tiên mà chúng không đạt. Những khoản này đáng được chuẩn bị bằng một quỹ riêng, quỹ dự trù cho các khoản chi không thường xuyên.

4. Khoản chi lớn hằng năm. Học phí đầu năm, Tết, sửa nhà định kỳ. Năm nào cũng đến thì không thể gọi là bất ngờ, dù mỗi lần đến nó đều làm ta giật mình. Nếu năm nào gia đình cũng thấy mình bị “bất ngờ” bởi cùng một khoản, đó là dấu hiệu khoản ấy thiếu một chỗ riêng.

5. Cơ hội đầu tư hoặc “kèo thơm”. Có người rủ mua đất, mua cổ phiếu, góp vốn, và bảo rằng cơ hội không chờ. Cơ hội có thể thật, nhưng nó không chạm vào an toàn của gia đình, và nếu sai thì chính quỹ khẩn cấp là lớp đệm bạn cần nhất. Thứ tự giữa quỹ và đầu tư được bàn kỹ ở bài Khi nào nên ưu tiên quỹ khẩn cấp hơn quỹ đầu tư.

Bức tranh đầy đủ về cách quỹ này đứng cùng các quỹ còn lại nằm trong bài Hub Quỹ Khẩn Cấp: Lớp phòng thủ đầu tiên khi thu nhập đứt gãy.

Một ví dụ: một tháng, hai khoản “gấp”

Đây là ví dụ minh họa với giả định do tôi đặt ra, không phải một gia đình có thật.

Giả định: một gia đình bốn người, chi phí thiết yếu 18 triệu đồng mỗi tháng. Quỹ khẩn cấp hiện có 54 triệu, tức đúng 3 tháng chi phí thiết yếu.

Đầu tháng, chiếc xe máy mà một người trong nhà đi làm hằng ngày hỏng nặng, tiền sửa 6 triệu. Không sửa thì người ấy không đi làm được. Cả ba câu hỏi đều trả lời “có”. Hai vợ chồng rút 6 triệu từ quỹ, quỹ còn 48 triệu, tức khoảng 2,7 tháng. Đây đúng là việc quỹ sinh ra để làm.

Cuối tháng, một đợt giảm giá điện thoại đang chạy, chiếc điện thoại mới 12 triệu. Chiếc cũ vẫn dùng được. Bất ngờ? Không. Chờ được? Được. Chạm vào an toàn? Không. Nếu rút tiếp 12 triệu, quỹ còn 36 triệu, đúng 2 tháng chi phí. Chỉ trong một tháng, quỹ mất đi 1 tháng sống, và khoản thứ hai một mình đã lấy đi gần 20 ngày sinh hoạt của cả nhà (12 chia 18, khoảng 0,67 tháng).

Không ai trong hai khoản này là phung phí. Chỉ có một khoản là việc của quỹ này, còn khoản kia cần một chỗ khác, hoặc cần chờ.

Dấu hiệu gia đình bạn chưa có chung định nghĩa về “khẩn cấp”

• Quỹ đã có tiền nhưng vài tháng lại vơi đi mà không ai nhớ rõ vì sao. Đây thường là dấu hiệu của nhiều lần rút nhỏ, mỗi lần có lý do riêng nhưng chưa từng được đối chiếu với cùng một thước đo.
• Hai vợ chồng hay tranh luận “có đáng gấp không” mỗi khi có khoản chi lớn. Cuộc tranh luận ấy tốn năng lượng nhất vào đúng lúc cả hai đang căng thẳng, nên tốt hơn là bàn trước.
• Mỗi lần có khuyến mãi, trong đầu hiện lên ý nghĩ “rút quỹ rồi bù lại”. “Bù lại” là một lời hứa với chính mình, và những lời hứa như vậy thường bị đẩy sang tháng sau.
• Không ai trong nhà trả lời nhanh được câu: quỹ này dùng cho việc gì? Nếu người cầm tiền cũng không trả lời được, quỹ sẽ bị dùng theo cảm hứng của từng lúc.
• Năm nào cũng có một khoản “bất ngờ” giống năm trước. Đó là khoản chi biết trước đang được xếp nhầm vào ngăn khẩn cấp.

Ba hiểu lầm thường gặp

“Cứ gấp là rút quỹ.” Người ta nghĩ cảm giác gấp là đủ. Thực tế, cảm giác gấp rất dễ bị tạo ra, bởi giờ khuyến mãi, bởi lời rủ rê, bởi áp lực so sánh. Hiểu lầm này tốn tiền theo cách âm thầm: đến lúc có biến cố thật, quỹ đã mỏng đi mà không ai nhận ra lúc nào.

“Khẩn cấp là việc lớn.” Người ta nghĩ khoản càng lớn càng khẩn cấp. Thực tế, tiêu chí không nằm ở số tiền mà ở tính chất. Sửa xe 3 triệu để còn đi làm là khẩn cấp. Học phí 30 triệu biết trước từ tháng 6 thì không. Hiểu lầm này làm ta vừa hoảng với khoản lớn đã biết, vừa lơ là với khoản nhỏ đang chặn đường kiếm tiền.

“Đã có quỹ thì tuyệt đối đừng đụng vào.” Người ta nghĩ càng giữ nguyên càng tốt. Thực tế, quỹ này sinh ra để dùng khi đúng việc, và rút đúng việc không phải là thất bại. Giữ quá chặt khiến nhà bạn đi vay hoặc trì hoãn một việc thật sự cần ngay, và cái giá của việc đó thường cao hơn khoản tiền nằm yên trong quỹ.

Việc nên làm tuần này

Không cần làm hết. Hai việc nhỏ là đủ:

1. Mỗi người viết riêng ba việc mà mình sẽ gọi là khẩn cấp, rồi hai vợ chồng đặt hai tờ giấy cạnh nhau. Chỗ giống thì giữ. Chỗ khác thì hỏi nhau “vì sao bạn nghĩ vậy” thay vì vội thuyết phục.
2. Viết chung một tờ ngắn “khẩn cấp của nhà mình” gồm ba câu hỏi ở trên và năm tình huống của riêng hai bạn. Dán ở nơi cả hai cùng thấy, hoặc lưu vào ghi chú chung trên điện thoại.

Chỉ vậy thôi. Con số, nơi để tiền và lộ trình xây quỹ để các bài sau.

Đoạn lắng

Có một điều tôi nhận ra sau nhiều năm ngồi với các gia đình: lúc thật sự khẩn cấp, người ta hiếm khi cần thêm lời khuyên. Họ cần một quyết định đã được đưa ra từ trước, bằng một cái đầu bình tĩnh.

Quỹ khẩn cấp thật ra không chỉ là tiền. Nó còn là một thỏa thuận, giữa hai người, và giữa mình của hôm nay với mình của lúc hoảng. Nếu đến lúc đó chỉ cần mở tờ giấy ra đọc, “à, việc này thuộc về chỗ kia”, thì phần lớn những cuộc cãi vã đã được tránh.

Biết trước mình sẽ gọi điều gì là gấp, hóa ra cũng là một cách thương nhau trong những ngày không bình tĩnh.

Kết luận

Khẩn cấp không phải một cảm giác. Nó là ba câu hỏi: có bất ngờ không, chờ được không, và có chạm vào thu nhập, sức khỏe, chỗ ở hay an toàn của cả nhà không. Hai vợ chồng chỉ cần trả lời cùng nhau, một lần, lúc bình tĩnh.

Nếu bạn muốn nhìn toàn cảnh, từ quỹ này nên có bao nhiêu đến cách nó đứng cạnh các quỹ khác, hãy đọc tiếp bài Hub Quỹ Khẩn Cấp: Lớp phòng thủ đầu tiên khi thu nhập đứt gãy. Còn câu hỏi để ở đâu, bạn có thể xem Nên để tiền quỹ khẩn cấp ở đâu.

---

Nguyễn Hoàng Khải
Làm đúng – Sống đúng
Cùng 6PLAN.vn