Nhà bạn có hai con, một đứa mười hai tuổi, một đứa bốn tuổi. Mỗi tháng dành được bốn triệu cho quỹ giáo dục.

Bạn chia thế nào?

Câu trả lời thường đến gần như ngay: hai triệu mỗi đứa. Nghe là thấy yên tâm. Không đứa nào thiệt, không ai phải giải thích với ai. Nhưng nếu dừng lại một nhịp, bạn sẽ thấy câu hỏi này có hai tầng. Tầng trên là chia tiền. Tầng dưới là: chia để làm gì, và nếu có một năm không như dự tính thì phần đã chia có còn đi tiếp không.

Tầng dưới ấy, tôi chạm vào lần đầu năm hai mươi tám tuổi, khi vay tiền mua nhà. Trong lúc được giới thiệu thêm một giải pháp bảo hiểm, điều làm tôi chững lại không phải con số. Là một câu hỏi rất lặng: nếu mình có biến cố, ai sẽ gánh? Bố mẹ tôi vốn không dư dả. Điều tôi sợ không phải chuyện xảy ra với mình, mà là những người sẽ không bỏ mình lại phải gánh thay.

Từ đó tôi đổi cách hỏi về tiền cho những người đang dựa vào mình. Không còn hỏi “chia sao”, mà hỏi: mỗi người cần khoản này vào lúc nào, cần bao nhiêu, và nếu người đóng tiền không đóng được thì sao. Với hai đứa con, câu hỏi đó chính là cánh cửa đi vào chuyện công bằng.

Câu trả lời nhanh

Nói thẳng nhé: công bằng giữa hai con không có nghĩa là mỗi đứa một số tiền bằng nhau. Công bằng là mỗi đứa được chuẩn bị đủ cho đúng mốc của riêng nó.

Hai đứa khác tuổi thì mốc cần tiền khác, số tháng để tích lũy khác, nên cùng một con số mỗi tháng sẽ đưa hai đứa đến hai nơi rất khác nhau. Ba việc nên làm: tính theo mốc chứ không theo đầu người, để hai vợ chồng cùng viết ra nguyên tắc chia, và hẹn một ngày mỗi năm để rà lại. Không có tỷ lệ nào đúng cho mọi nhà.

Bằng nhau và công bằng là hai chuyện khác nhau

Chia đều hấp dẫn vì ba lẽ rất con người: dễ tính, dễ nói, và không ai bị cảm giác thiên vị. Tôi hiểu sức hút đó. Chia đều chỉ đúng khi hai đứa đang đứng cùng một điểm xuất phát, cùng một mốc, cùng một đường đi. Hiếm nhà nào có được điều đó.

Hãy thử nhìn công bằng qua ba lớp:

• Số tiền: mỗi đứa nhận bằng nhau. Dễ thấy, nhưng chỉ là cái vỏ.
• Mốc: mỗi đứa tới ngày cần tiền với mức chuẩn bị tương đương. Đây mới là lớp quyết định.
• Con đường: mỗi đứa đủ điều kiện đi hướng của riêng mình, chứ không phải bản sao của đứa kia.

Chữ “mốc” ở đây là năm con cần tiền nhiều nhất: chuyển cấp, vào đại học, đi học xa. Điều khó chịu của mốc là nó không dời được. Học phí đến hạn là đến hạn, không chờ nhà mình dư dả. Vì vậy phần chuẩn bị cho đứa gần mốc nhất là phần có ít thời gian để sửa sai nhất.

Có thêm một lý do khiến việc này đáng làm sớm: nó cho hai vợ chồng một nguyên tắc chung để quay lại. Không có nguyên tắc, mỗi lần nhắc tới tiền học của con là một lần tranh luận lại từ đầu, và mỗi người nhớ một phiên bản khác nhau.

Nhà bạn thuộc kiểu nào

Không cần nhìn vào một công thức. Hãy nhìn vào hoàn cảnh.

Hai con cách nhau nhiều tuổi. Đứa lớn gần mốc, đứa nhỏ còn nhiều năm. Áp lực dồn lên đứa lớn trước, còn đứa nhỏ có thứ mà đứa lớn không còn: thời gian. Công bằng ở đây thường nghĩa là phần lớn dòng tiền đi về đứa lớn trong giai đoạn đầu, rồi đổi hướng khi nó qua mốc.

Hai con gần tuổi, hoặc sinh đôi. Hai mốc chồng lên nhau, cùng một năm có hai khoản lớn. Chuyện cần tính không phải chia thế nào, mà là năm đỉnh sẽ cần tổng bao nhiêu và có dàn mỏng được không.

Hai con có hướng đi khác nhau. Một đứa nhiều khả năng học đại học, đứa kia mê nghề, mê nghệ thuật, hoặc chưa rõ. Công bằng không có nghĩa là hai lộ trình giống hệt nhau. Chuẩn bị đủ cho con đường của từng đứa, và giữ lại một phần linh hoạt vì hướng đi của trẻ thay đổi nhiều hơn người lớn tưởng.

Nếu bạn đang đọc và thấy nhà mình ở giữa hai kiểu, cũng bình thường. Phần lớn nhà là vậy.

Một ví dụ: bốn triệu mỗi tháng, hai mốc

Đây là tình huống mô hình, không phải gia đình có thật, và các giả định nằm ngay đây:

• Bé lớn mười hai tuổi, mốc là mười tám tuổi, còn 72 tháng.
• Bé nhỏ bốn tuổi, còn 168 tháng.
• Mục tiêu mỗi bé là 400 triệu đồng tính theo giá hôm nay. Đây là con số giả định để tính, không phải mức chuẩn cho nhà nào.
• Chưa tính lãi, chưa tính lạm phát học phí.

Cách một: chia đôi, mỗi bé 2 triệu. Đến mốc, bé lớn có 144 triệu, tức 36% mục tiêu. Bé nhỏ có 336 triệu, tức 84%. Số tiền bằng nhau, nhưng kết quả chênh nhau gần một nửa mục tiêu. Đứa lớn còn thiếu 256 triệu đúng lúc mốc không chờ.

Cách hai: chia theo mốc. Phần của mỗi bé tỷ lệ nghịch với số tháng còn lại. Kết quả khoảng 2,8 triệu cho bé lớn và 1,2 triệu cho bé nhỏ, tức gần 70/30. Đến mốc, cả hai đều có khoảng 201,6 triệu, tức một nửa mục tiêu.

Cách hai không làm gia đình giàu lên. Nó chỉ làm khoản thiếu được chia đều, thay vì dồn hết vào một đứa. Và nó phơi ra một điều cách một đã che đi: bốn triệu chưa đủ cho cả hai mục tiêu. Biết sớm thì còn nhiều lựa chọn, như nâng dần mức đóng theo thu nhập, chọn lộ trình học phù hợp ngân sách, tìm học bổng, hay có ông bà góp.

Phép tính này cố ý đơn giản. Thực tế, khi bé lớn qua mốc thì toàn bộ dòng tiền quay về bé nhỏ, và mức đóng thường tăng theo thu nhập. Hãy dùng nó để thấy lệch ở đâu, đừng coi nó là bảng kết quả. Nếu bạn muốn hiểu vì sao chuyện tiền học nên đi cùng việc dạy con nhìn tiền, bài tổng quan về nền tảng tài chính cho con từ khi còn nhỏ sẽ cho bạn bức tranh rộng hơn.

Năm dấu hiệu quỹ giáo dục nhà bạn đang có khoảng thiếu

Không dấu hiệu nào là lỗi của ai. Chúng chỉ cho thấy chỗ hai vợ chồng cần ngồi lại.

1. Mỗi người nhớ một con số khác nhau cho quỹ học của con. Điều này cho thấy chưa có nguyên tắc chung, mỗi người đang quyết định bằng trí nhớ riêng.
2. Tiền học nằm lẫn với tiền sinh hoạt, không rõ phần nào của bé nào. Khoản tiền không có tên thì dễ bị mượn tạm, và thường không ai nhớ mình đã mượn.
3. Bạn chia đều vì “đỡ phải nghĩ”, chưa từng viết ra mốc của từng bé. Chia đều khi đó là cách né một cuộc nói chuyện, chứ không phải kết quả của một phép tính.
4. Chưa ai trả lời được: nếu người đóng tiền dừng sáu tháng thì quỹ đi tiếp thế nào. Công bằng chỉ có nghĩa khi khoản tiền vẫn còn đó sau một năm khó.
5. Nhắc tới chuyện này là có người né, vì sợ bị coi là thiên vị đứa nào. Cảm giác có lỗi thường không đến từ số tiền, mà từ việc chưa có tiêu chí nói ra được. Có tiêu chí rồi, cuộc nói chuyện nhẹ đi nhiều.

Ba hiểu lầm hay gặp

“Chia đều là công bằng nhất.” Người ta nghĩ vậy vì con số nhìn vào là thấy cân. Thực tế, như ví dụ trên, hai khoản bằng nhau có thể đưa hai đứa đến hai mức chuẩn bị rất khác nhau. Cái giá là đứa gần mốc nhất phải xoay gấp đúng lúc ít thời gian nhất.

“Đứa nhỏ còn lâu, để sau tính.” Người ta nghĩ vậy vì mốc xa thì chưa gấp. Nhưng số tháng đóng góp là thứ không mua lại được. Cùng mục tiêu 400 triệu, nếu bắt đầu chậm năm năm, bé nhỏ chỉ còn 108 tháng, và mức đóng mỗi tháng phải tăng từ khoảng 2,4 lên khoảng 3,7 triệu (chưa tính lãi). Hoãn hôm nay là tự đặt thêm gánh cho chính mình sau này.

“Không ghi gì thì tự khắc công bằng.” Người ta nghĩ vậy vì không muốn nói về chuyện nhạy cảm. Nhưng mọi khoản đều có “mặc định”: tài khoản đứng tên ai, ai được rút, và nếu bạn có hợp đồng bảo hiểm, ai là người thụ hưởng. Ví dụ, khi một hợp đồng có nhiều người thụ hưởng mà không ghi thứ tự hay tỷ lệ, tất cả được hưởng như nhau. Điều đó có thể đúng ý bạn, cũng có thể không. Quyền lợi cụ thể còn tùy điều khoản từng hợp đồng. Việc nhỏ nhưng đáng làm là đọc và ghi rõ ngay từ đầu, thay vì để một mặc định quyết định thay mình.

Việc nên làm tuần này

Không cần mở thêm tài khoản nào. Chỉ cần ba việc nhỏ:

• Mỗi người ngồi riêng, ghi ra giấy mốc cần tiền của từng bé (năm nào) và con số tạm tính. Rồi đặt hai tờ giấy cạnh nhau.
• Dù tiền vẫn chung một chỗ, ghi sổ thành hai dòng riêng: phần của bé lớn, phần của bé nhỏ.
• Hẹn một ngày trong năm để rà lại, chẳng hạn đầu năm học. Cả hai mốc, cả hai con số.

Đoạn lắng

Năm hai mươi tám tuổi, tôi hỏi: nếu mình có chuyện, ai sẽ gánh? Bây giờ tôi nghĩ có một câu hỏi tử tế hơn, nhất là khi trong nhà có hai đứa trẻ: mỗi đứa có được nâng đỡ theo cách phù hợp với nó không?

Hai đứa trẻ hiếm khi nhớ chính xác bố mẹ đã dành cho mình bao nhiêu tiền. Chúng nhớ cảm giác bố mẹ có lý do, và lý do ấy được nói ra một cách ôn hòa, không bên nào bị đặt lên cân. Khoản tiền rồi sẽ được dùng hết. Cách bố mẹ đối xử với chúng thì ở lại lâu hơn.

Kết luận

Công bằng giữa hai con không phải một tỷ lệ cần tìm, mà là một cách nghĩ: nhìn vào mốc của từng bé, nói ra nguyên tắc với nhau, và quay lại rà soát mỗi năm. Từ đó, con số tự tìm được chỗ của nó.

Nếu bạn muốn đi tiếp, bài Dạy con về tiền: nền tảng tài chính từ khi còn nhỏ là chỗ nên ghé kế tiếp, vì khoản tiền bạn chuẩn bị hôm nay rồi sẽ nằm trong tay những người bạn đang dạy cách giữ nó.

---

Nguyễn Hoàng Khải
Làm đúng – Sống đúng
Cùng 6PLAN.vn