Tôi nhớ một buổi tối cuối tuần, một người bạn rủ cả nhóm đi nhậu. Cuối bữa tính tiền, mỗi người 450 ngàn. Không ai nhíu mày. Bình thường mà — vui mà.

Tuần sau, tôi ngồi tư vấn cho anh bạn đó về một gói bảo hiểm sức khỏe, phí khoảng 1.2 triệu một tháng. Anh lắc đầu: “Mắc quá mày ơi. Để tao tính lại.”

Tôi ngồi im một chút.

Bốn buổi nhậu một tháng là 1.8 triệu. Phí bảo hiểm sức khỏe 1.2 triệu thì “mắc quá, để tính lại.”

Điều này không phải chỉ xảy ra với anh bạn tôi. Và tôi không kể chuyện này để phán xét anh ấy — mà vì tôi nhận ra đây là một pattern rất phổ biến, kể cả trong chính bản thân tôi hồi trước.

Một sự mất cân đối kỳ lạ

Nếu bạn thử nhìn vào thói quen chi tiêu của nhiều người xung quanh — hoặc của chính mình — sẽ thấy một điều khá lạ.

Một ly cà phê specialty: 80–100 ngàn. Không nghĩ nhiều. Bữa nhậu cuối tuần: vài trăm ngàn đến vài triệu. Bình thường thôi. Điện thoại mới sau 1–2 năm: 10–20 triệu. Vì “cần”. Chuyến du lịch mỗi năm: 5–15 triệu. Xứng đáng lắm.

Phí bảo hiểm sức khỏe: 1–2 triệu một tháng → “Mắc. Để tính lại. Chờ ổn định hơn.”

Mà người đó không phải nghèo. Cũng làm ăn được, thu nhập không tệ. Chỉ là với những thứ liên quan đến “an tâm cho rủi ro chưa xảy ra” — não bộ tự động kích hoạt chế độ tiết kiệm.

Tại sao lại vậy?

Quan sát từ người ngồi giữa hai phía

Làm nghề bảo hiểm nhiều năm, điều tôi nhận ra rõ nhất không phải là người ta thiếu tiền — mà là người ta đang thiếu một cái nhìn thật sự vào thứ mình đang “cầu may” hàng ngày.

Có những gia đình tôi gặp sống không tệ: con học trường tư, nhà đẹp, xe tốt, ăn uống thoải mái. Nhưng khi hỏi về quỹ dự phòng hay bảo hiểm, câu trả lời thường là: “Anh chị chưa có, đang tính.”

Tôi không phán xét. Vì hồi trước tôi cũng vậy.

Cái chúng ta đang làm có tên trong tâm lý học hành vi: present bias — thiên kiến hiện tại. Con người có xu hướng đánh giá cao phần thưởng ngay trước mắt, và đánh giá thấp rủi ro chưa xảy ra. Không phải vì ta thiếu thông minh. Mà vì não bộ được lập trình như vậy từ hàng triệu năm tiến hóa.

Vấn đề là: tiến hóa không chuẩn bị cho chúng ta để sống trong một thế giới mà một ca ung thư có thể ngốn hết tiết kiệm cả đời, hay một tai nạn giao thông có thể kéo cả gia đình vào nợ nần trong vài tuần.

Đây cũng là lý do mà khi viết về tư duy quản trị rủi ro và bản chất của bảo hiểm, tôi không bắt đầu từ sản phẩm — mà từ cách con người nhìn nhận rủi ro. Vì nếu góc nhìn còn lệch, thì bàn về sản phẩm cũng vô nghĩa.

Chi phí của sự “cầu may” là bao nhiêu?

Đây là điều ít người thật sự ngồi tính ra.

Khi bạn chi 2 triệu mỗi tháng cho ăn nhậu, bạn nhận được niềm vui ngay lập tức — bạn thấy rõ mình đang tiêu tiền cho cái gì. Khi bạn không mua bảo hiểm, bạn cảm giác như đang “tiết kiệm”. Nhưng thực ra bạn đang thanh toán một khoản khác, gọi là chi phí rủi ro tự chịu.

Chi phí này vô hình. Không xuất hiện trong bảng chi tiêu hàng tháng. Nhưng nó đang tích lũy âm thầm — và sẽ thanh toán một lần, vào đúng thời điểm tệ nhất.

Nói thật với bạn nhé: tôi đã ngồi với nhiều gia đình sau khi biến cố xảy ra. Không ai trong số họ, vào lúc đó, nói rằng tiếc vì đã mua bảo hiểm sớm. Câu tôi nghe nhiều nhất chỉ là: “Giá mà chuẩn bị sớm hơn.”

Thậm chí có hồi, tôi ngồi nghe một người đàn ông kể lại chuyện vợ anh bị bệnh — anh đã bán xe, vay mượn bạn bè, mà vẫn không đủ. Anh không trách ai. Anh chỉ nói: “Hồi đó tôi cứ nghĩ mình còn trẻ, chưa cần.”

Cầu may không miễn phí. Nó có giá riêng — chỉ là trả sau, và thường đắt hơn nhiều.

Nhìn lại bảng chi tiêu của mình

Tôi không muốn bài này trở thành lý do để bạn cảm thấy có lỗi với bản thân. Đó không phải điều tôi muốn nói.

Thứ tôi muốn chia sẻ là: hãy thử nhìn lại danh sách chi tiêu của mình một lần — không phán xét, chỉ quan sát.

Bạn đang chi bao nhiêu cho những thứ tạo ra niềm vui ngay lập tức? Và bao nhiêu cho những thứ tạo ra sự an tâm lâu dài?

Không có tỷ lệ nào là “đúng” tuyệt đối. Nhưng nếu khoảng cách quá lớn — nếu ăn nhậu, sắm sửa chiếm phần lớn chi tiêu mà quỹ dự phòng còn trống — thì đó là dấu hiệu của một cuộc sống đang vận hành theo kiểu “cầu may”.

Không phải ai cũng có điều kiện mua bảo hiểm ngay. Nhưng hầu hết chúng ta đều có điều kiện để nghĩ về nó một cách nghiêm túc hơn — thay vì để nó mãi nằm trong danh sách “sẽ tính sau”.

Trưởng thành về tài chính không có nghĩa là cắt hết những thứ mình thích. Nó có nghĩa là nhìn rõ mình đang đánh đổi gì — và liệu sự đánh đổi đó có xứng đáng với rủi ro mình đang tự gánh không.

Nếu bạn muốn hiểu sâu hơn về cách tư duy quản trị rủi ro ảnh hưởng đến toàn bộ bức tranh tài chính cá nhân — từ góc nhìn hệ thống chứ không chỉ một quyết định riêng lẻ — bài Tư duy quản trị rủi ro và bản chất của bảo hiểm là chỗ tiếp theo phù hợp để đọc.

Câu chuyện của anh bạn tôi

Anh bạn hôm đó không mua ngay. Anh nói “để tính” rồi về nhà.

Vài tháng sau, anh nhắn tin hỏi lại tôi. Lần này anh mua.

Không phải vì tôi thuyết phục. Mà vì trong thời gian đó, người thân anh bệnh nặng — chi phí điều trị làm cả nhà khó khăn. Anh nhìn vào đó và tự rút ra điều mình cần rút ra.

Tôi không biết bạn đang ở đâu trong hành trình này. Nhưng có những thứ không cần phải chờ đến lúc thấy tận mắt mới hiểu — nếu chúng ta chịu nhìn thật sự vào những con số nhỏ trong cuộc sống hàng ngày của mình.

Đôi khi trưởng thành về tài chính không phải kiếm nhiều hơn. Mà là ngừng cầu may sớm hơn.