Ở thời đỉnh điểm, Trung Quốc có khoảng 6.000 nền tảng cho vay ngang hàng.

Đến cuối tháng 8/2020, còn lại 15.

Cũng tại thời điểm đó, ông Quách Thụ Thanh — Chủ tịch Ủy ban Quản lý Ngân hàng và Bảo hiểm Trung Quốc — cho biết nhà đầu tư vẫn còn hơn 800 tỷ nhân dân tệ, tương đương khoảng 115 tỷ đô la, chưa được hoàn trả từ các nền tảng đã đổ vỡ. Đến tháng 11 cùng năm, cả nước chỉ còn 3 nền tảng, rồi dừng hẳn.

Tôi để con số đó ở đây không phải để dọa ai. Chỉ là mỗi lần có người hỏi tôi “anh thấy P2P lending có nên đầu tư không”, tôi lại nghĩ đến nó trước tiên. Không phải vì Việt Nam sẽ giống Trung Quốc — hai thị trường khác nhau, thời điểm khác nhau, quy định cũng khác. Mà vì cơ chế khiến chuyện đó xảy ra thì không có gì đặc biệt Trung Quốc cả: cho người lạ vay tiền mà không có công cụ để biết người đó là ai.

Cái tên “đầu tư” và việc thật sự đang diễn ra

Cho vay ngang hàng — hay P2P lending — là mô hình dùng một nền tảng công nghệ để kết nối người có tiền nhàn rỗi với người cần vay, không qua ngân hàng ở giữa. Nghị định 94/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ 1/7/2025, định nghĩa nó khá rõ: đây là giải pháp ứng dụng công nghệ thông tin do công ty cho vay ngang hàng cung cấp để kết nối thông tin, hỗ trợ giao kết hợp đồng trên nền tảng số giữa bên đi vay và bên cho vay.

Vai trò của nền tảng không nhỏ. Trong cơ chế thử nghiệm, công ty vận hành phải được Ngân hàng Nhà nước cấp giấy chứng nhận, phải chấm điểm và quản lý khoản vay, phải báo cáo nhóm nợ của khách hàng lên Trung tâm Thông tin tín dụng Quốc gia (CIC). Đó là một vai trò được quản lý, có nghĩa vụ pháp lý cụ thể.

Nhưng có một ranh giới cần nhìn cho rõ: công ty cho vay ngang hàng không phải tổ chức tín dụng. Họ không huy động vốn, không cho vay bằng tiền của mình, và trong mô hình chuẩn cũng không bảo lãnh khoản vay. Quan hệ vay nợ — cùng rủi ro tín dụng đi kèm — nằm giữa bạn và người vay. Trách nhiệm cụ thể tùy vào hợp đồng bạn ký. Nên hợp đồng mới là thứ phải đọc, không phải trang giới thiệu.

Nhưng cách thị trường nói về nó thì không giống vậy chút nào. Trên các app, phần dành cho người bỏ tiền vào thường được gọi là “đầu tư”, “gói tích lũy”, “kỳ hạn linh hoạt” — có nơi còn hiện lãi suất theo kiểu bảng lãi suất tiết kiệm. Năm 2022, nền tảng VO247 công bố mức sinh lời tới 18,25%/năm cho người cho vay, rồi tuyên bố mất khả năng thanh khoản. Ngay sau đó, Fiin Credit cũng thông báo không thể tất toán đúng hạn với nhà đầu tư.

Mà thật ra vấn đề không nằm ở chữ “đầu tư”. Vấn đề là chữ đó khiến người ta nghĩ mình đang mua một tài sản — trong khi thứ họ đang cầm là một khoản nợ tín chấp của một người họ chưa từng gặp.

Người tôi từng ngưỡng mộ và bài học về việc cho vay

Hồi tôi mới lên thành phố học đại học, ở đó có một doanh nhân rất nổi tiếng trong ngành xuất khẩu thủy sản. Ông cưới vợ cho con, rải thảm đỏ từ trong nhà ra tận ngoài cổng, dàn xe sang rước dâu. Một đứa sinh viên tỉnh lẻ như tôi nhìn vào và nghĩ: à, thành công là như vậy.

Không lâu sau đó, tôi nghe tin việc làm ăn của gia đình ông sụp đổ, vướng vào chuyện nợ nần với ngân hàng. Đây là chuyện tôi nghe lại từ nhiều năm trước, không nắm được chi tiết, nên tôi xin không nêu tên ai. Điều còn lại trong tôi là cảm giác lạnh người: thứ mình vừa ngưỡng mộ có thể đang mục từ bên trong mà nhìn bên ngoài không thấy gì.

Hôm nay tôi muốn kể chuyện đó từ một góc khác. Không phải góc của đứa sinh viên đứng nhìn. Mà góc của bên đã cho vay.

Một ngân hàng khi cho doanh nghiệp vay không quyết định bằng cảm tính. Họ có phòng thẩm định, dữ liệu tín dụng, báo cáo tài chính, tài sản thế chấp được định giá, phòng pháp chế, phòng quản lý rủi ro, phòng thu hồi nợ. Cả một bộ máy được xây ra để trả lời đúng một câu hỏi: người này có trả được không?

Bộ máy đó vẫn có lúc sai — nợ xấu là một phần bình thường trong hoạt động ngân hàng, và đó là lý do họ buộc phải trích lập dự phòng cho nó.

Còn bạn — khi ngồi trước màn hình điện thoại, nhìn một dòng mô tả kiểu “khoản vay 50 triệu, mục đích tiêu dùng, xếp hạng A, lãi suất 16%/năm”, rồi bấm nút — bạn đang trả lời cùng câu hỏi đó. Với ít thông tin hơn ngân hàng rất nhiều lần.

Nếu bạn muốn nhìn tổng thể xem một khoản tiền nên đi vào đâu trước khi nghĩ đến những kênh phức tạp thế này, tôi có viết một bài dài hơn về bản đồ đầu tư cho người mới bắt đầu — trong đó, thứ tự ưu tiên quan trọng hơn tỷ suất sinh lời rất nhiều.

Khi cho vay ngang hàng, bạn đang tự mang rủi ro tín dụng

Đây là điều tôi muốn nói rõ nhất trong bài này.

Gửi tiết kiệm ngân hàng, bạn không mang rủi ro của người đi vay. Ngân hàng đứng ra nhận rủi ro đó thay bạn, và họ được trả công bằng chênh lệch lãi suất. Cho vay ngang hàng thì khác: phần rủi ro đó chuyển sang bạn. Lãi suất cao hơn chính là khoản trả cho việc bạn nhận lấy nó.

Vấn đề là ngân hàng có ba công cụ để chịu đựng rủi ro tín dụng, còn người cho vay cá nhân thì gần như không có công cụ nào tương đương:

Một — thẩm định. Họ tra dữ liệu tín dụng, kiểm tra sao kê, xác minh thu nhập, định giá tài sản. Bạn thì thường chỉ thấy vài dòng tóm tắt và một mã xếp hạng do nền tảng tự chấm.

Hai — phân tán. Một ngân hàng cho rất nhiều người vay, nên không khoản nào đủ lớn để làm sụp cả bảng cân đối. Còn nếu bạn bỏ 100 triệu vào 5 khoản, chỉ một khoản mất trắng là phần lãi của cả bốn khoản còn lại có thể không bù nổi.

Ba — dự phòng. Ngân hàng bắt buộc phải trích lập dự phòng rủi ro và giữ tỷ lệ an toàn vốn theo quy định. Họ tính sẵn rằng một phần khoản vay sẽ không đòi được. Bạn thì hiếm khi tính trước cho phần “sẽ mất”.

Một khác biệt nữa nên biết: tiền gửi tại tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi được chi trả trong hạn mức pháp luật quy định nếu tổ chức đó đổ vỡ. Khoản cho vay qua nền tảng P2P không phải tiền gửi, nên cơ chế này không áp dụng.

Nói thật với bạn nhé: lãi suất 16–18%/năm không phải phần thưởng dành cho người thông minh hơn số đông. Nó là bảng báo giá của rủi ro. Con số đó thường nói lên một điều khá cụ thể: người đi vay này khó tiếp cận được nguồn vốn rẻ hơn — có thể vì hồ sơ tín dụng mỏng, thu nhập khó chứng minh, hoặc không có tài sản bảo đảm. Lãi suất cao chính là mức giá thị trường đặt ra cho khả năng khoản vay đó không được trả đủ và đúng hạn.

Làm nghề tài chính nhiều năm, tôi thấy một điều lặp lại: người ta hay nhìn con số lợi nhuận trước, rồi mới đi tìm lý do để tin. Rất hiếm khi ngược lại.

Vậy nếu vẫn muốn tham gia thì sao?

Tôi không nói cho vay ngang hàng là lừa đảo. Có những đơn vị làm nghiêm túc, và Nhà nước đang từng bước đưa mô hình này ra khỏi vùng xám.

Nhưng cần hiểu đúng khung pháp lý hiện tại: Nghị định 94/2025 cho phép các công ty fintech thử nghiệm có kiểm soát giải pháp cho vay ngang hàng, thời gian thử nghiệm tối đa 2 năm kể từ khi được Ngân hàng Nhà nước cấp giấy chứng nhận. Quyết định 2866/QĐ-NHNN ngày 22/7/2025 đặt tiếp hai mức trần: dư nợ tối đa của một khách hàng tại một nền tảng là 100 triệu đồng, và tổng dư nợ của khách hàng đó tại toàn bộ các nền tảng trong cơ chế thử nghiệm là 400 triệu đồng.

Hai con số này đáng để đọc kỹ. Cơ quan quản lý đặt trần vì họ hiểu rất rõ đây là hoạt động có thể gây tổn thất — cho cả người vay lẫn người cho vay. Khi nhà quản lý phải giới hạn quy mô một sản phẩm tài chính, đó là thông tin, không phải thủ tục.

Nghĩa là gì? Nghĩa là đây đang là giai đoạn thử nghiệm — không phải một khung luật hoàn chỉnh và ổn định. Khi bạn bỏ tiền vào lúc này, bạn không đứng ngoài cuộc thử nghiệm đó. Bạn ở trong nó.

Nếu vẫn muốn tham gia, tôi nghĩ có năm câu hỏi bạn nên trả lời được trước khi chuyển đồng đầu tiên:

  1. Nền tảng này có được cấp giấy chứng nhận tham gia cơ chế thử nghiệm không? Chưa được cấp không có nghĩa đơn vị đó xấu, nhưng nghĩa là hoạt động của họ nằm ngoài phạm vi giám sát mà Ngân hàng Nhà nước đang đặt ra. Bạn nên biết mình đang đứng trong hay ngoài vòng đó.
  2. Dòng tiền của bạn đi qua đâu và ai giữ nó? Có nền tảng dùng tài khoản do ngân hàng quản lý riêng cho từng khoản vay; có nơi tiền đi vào tài khoản chung của công ty rồi mới phân bổ. Hai cách này không giống nhau về mức độ rủi ro. Hãy hỏi cho ra cơ chế cụ thể và yêu cầu họ chỉ rõ trong hợp đồng — nếu câu trả lời mơ hồ, đó tự nó đã là một câu trả lời.
  3. Hợp đồng ghi ai chịu rủi ro khi người vay không trả? Đọc hợp đồng, đừng đọc trang quảng cáo. Hai thứ đó thường không nói cùng một chuyện.
  4. Khoản “cam kết lợi nhuận” lấy từ nguồn nào? Nếu nền tảng hứa trả bạn đủ lãi bất kể người vay có trả hay không, hãy hỏi tiền đó ở đâu ra. Câu trả lời nhiều khi là: từ người vào sau.
  5. Nếu khoản này mất phần lớn hoặc mất hết, cuộc sống của bạn có thay đổi gì không? Nếu câu trả lời là có — thì số tiền đó không thuộc về chỗ này.

Trong hệ thống 6 Quỹ mà tôi vẫn dùng khi ngồi với các gia đình, cho vay ngang hàng nếu có mặt thì chỉ nằm ở phần tiền chấp nhận mất được. Không phải quỹ dự phòng. Không phải quỹ giáo dục cho con. Không phải quỹ hưu trí. Ba quỹ đó có một đặc điểm chung: khi cần đến, chúng phải còn nguyên ở đó — chứ không phải đang nằm trong tay một người lạ mà bạn chỉ biết qua mã hồ sơ.

Còn nếu bạn đang phân vân giữa nhiều kênh khác nhau và chưa biết mình hợp với cái nào, bài viết tổng quan về đầu tư cho người mới sẽ giúp bạn xếp lại thứ tự — thường thì câu hỏi đúng không phải “kênh nào lời nhất”, mà là “mình đang ở giai đoạn nào”.

Điều còn lại

Câu hỏi “cho vay ngang hàng có đáng đầu tư không” không trả lời được bằng con số lãi suất. Lãi suất chỉ nói cho bạn biết bạn được hứa hẹn bao nhiêu, không nói bạn có nhận được hay không.

Câu hỏi thật ra là: mình có đang tự nhận lấy một loại rủi ro mà mình không có công cụ để đo và không có đệm để chịu không?

Với phần lớn chúng ta, câu trả lời trung thực là có. Và biết rõ mình đang mang rủi ro gì — đó không phải sự nhút nhát. Đó là một trong những kỹ năng tài chính khó học nhất.

Có những khoản tiền mình mất vì không may. Cũng có những khoản mình mất vì đã đồng ý với một điều kiện mà mình chưa bao giờ đọc kỹ. Loại thứ hai đau hơn — không phải vì số tiền lớn hơn, mà vì nó nhắc mình rằng lẽ ra mình đã có thể biết trước.

Nguồn số liệu trong bài:

Bài viết này chia sẻ góc nhìn cá nhân, không phải khuyến nghị đầu tư. Quy định về cơ chế thử nghiệm có thể thay đổi — bạn nên kiểm tra thông tin mới nhất từ Ngân hàng Nhà nước trước khi ra quyết định.

Nguyễn Hoàng Khải
Làm đúng – Sống đúng
Cùng 6PLAN.vn

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Zalo Kết nối với Khải