Nếu tháng sau bạn không còn ở đây nữa, gia đình bạn sống tiếp bằng gì?

Không phải câu hỏi để dọa nhau. Đây là một câu hỏi số học.

Thử ngồi tính nhanh: khoản nợ còn lại bao nhiêu, mỗi tháng nhà cần bao nhiêu để sống, con còn mấy năm nữa mới tự lo được. Cộng lại một lượt. Rồi trừ đi số tiền đang thật sự có trong tài khoản — không tính căn nhà đang ở, vì gia đình vẫn phải ở trong đó.

Con số còn lại chính là quỹ di sản của bạn. Và với hầu hết người tôi từng ngồi cùng, con số đó đang âm.

Quỹ bị đẩy xuống cuối cùng — và câu hỏi luôn bị hỏi sai

Trong sáu quỹ, quỹ di sản gần như luôn là quỹ được nghĩ đến sau cùng. Cũng dễ hiểu thôi. Quỹ sức khỏe thì tháng nào cũng có thể cần. Quỹ dự phòng thì mất việc là dùng ngay. Quỹ hưu trí còn có cái mốc 60 tuổi để hình dung.

Còn quỹ di sản thì… nói thật với bạn nhé, nó nói về một ngày mà không ai muốn nghĩ tới. Nên nó bị dời lại. Dời hoài.

Nhưng điều tôi thấy nhiều hơn cả chuyện dời lại, là chuyện này: khi người ta cuối cùng cũng chịu ngồi xuống nghĩ về quỹ di sản, câu hỏi đầu tiên bật ra thường là “để tiền vào đâu cho có lời?”

Đó là câu hỏi đúng cho quỹ đầu tư. Nhưng nó là câu hỏi sai cho quỹ này.

Vì quỹ di sản có một đặc điểm mà năm quỹ còn lại không có: thời điểm cần dùng nó nằm hoàn toàn ngoài tầm kiểm soát của bạn.

Quỹ hưu trí, bạn có ba mươi năm để xây. Quỹ học vấn của con, bạn biết còn mười tám năm. Quỹ dự phòng, nếu tháng này chưa đủ thì tháng sau bù. Riêng quỹ di sản — nó có thể phải sẵn sàng vào một ngày thứ Ba bất kỳ, khi bạn mới góp được ba tháng.

Và một cái quỹ chưa đủ vào đúng ngày cần thì bằng không.

Đứa bé ba tuổi trong căn phòng làm hồ sơ

Có một buổi tôi ngồi làm hồ sơ chi trả cho gia đình một khách hàng. Anh ấy mất vì tai nạn. Để lại một đứa con ba tuổi.

Tôi nhớ rõ căn phòng hôm đó. Trong tay tôi là bộ giấy tờ và một con số tiền bảo hiểm. Còn trong phòng là đứa bé chạy tới chạy lui, không hiểu chuyện gì đang xảy ra, thỉnh thoảng lại chạy đến kéo áo người lớn.

Không có cảm giác nào đúng cả. Tôi không biết gọi tên nó là gì.

Điều tôi nhớ nhất không phải lúc ký giấy. Mà là quyết định gia đình đưa ra sau đó: họ dùng một phần số tiền ấy tham gia lại một hợp đồng mới, đứng tên đứa bé — để năm bé mười tám tuổi, sẽ có một khoản đủ để học tiếp, hoặc để bắt đầu cuộc sống riêng.

Người cha không kịp chọn ngày mình đi. Nhưng ông ấy đã chọn được thứ để lại. Và cái thứ để lại đó, mười lăm năm sau, vẫn còn đang làm việc cho con ông.

Ngồi làm việc với các gia đình nhiều năm, tôi nhận ra quỹ di sản không phải chuyện tiền. Nó là chuyện thời gian — thời gian mà một người không còn nữa, nhưng trách nhiệm của người đó thì vẫn còn nguyên đó.

Ba tiêu chí thật của một công cụ quỹ di sản

Nếu tiêu chí không phải là lợi nhuận, thì là gì?

Sau nhiều năm nhìn các gia đình xoay xở sau biến cố, tôi rút lại còn ba thứ. Bạn có thể lấy ba tiêu chí này soi vào bất kỳ công cụ nào.

Một — nó có đủ ngay từ ngày đầu tiên không?

Không phải đủ sau mười năm. Đủ vào tháng sau. Vì rủi ro không đợi bạn tích lũy xong.

Hai — nó có chắc chắn đến tay đúng người, đúng lúc không?

Đây là chỗ nhiều người bỏ qua. Tài sản để lại mà phải qua thủ tục chia thừa kế, phải có chữ ký của nhiều người, phải chờ bán được mới có tiền — thì lúc gia đình cần nhất, nó không có mặt.

Ba — nó có bị tiêu mất vào việc khác không?

Quỹ di sản là quỹ dài nhất trong sáu quỹ. Nó phải sống sót qua hai mươi năm với đủ thứ lý do chính đáng để bị rút ra dùng.

Giờ soi thử từng công cụ.

Tiết kiệm ngân hàng. Chắc chắn, minh bạch, rút là có tiền. Rất tốt ở tiêu chí hai. Nhưng ở tiêu chí một thì gần như không đạt: bạn cần hai tỷ, mỗi tháng để được năm triệu, thì hơn ba mươi năm mới tới — mà bạn cần nó ngay từ hôm nay. Tiêu chí ba cũng yếu, vì sổ tiết kiệm là thứ dễ tất toán nhất khi nhà có việc.

Bất động sản. Giữ giá trị tốt trong dài hạn, đây là điểm mạnh thật. Nhưng thanh khoản là vấn đề lớn: lúc cần tiền gấp mà phải bán gấp thì gần như luôn bán rẻ. Và nếu miếng đất chia cho ba người thừa kế, chuyện thường xảy ra không phải là chia tiền, mà là chia bất đồng.

Vàng. Giữ giá trị, dễ chuyển thành tiền. Nhưng vàng không tự nhân lên, và số vàng bạn để lại đúng bằng số vàng bạn mua được. Nó không giải quyết được tiêu chí một.

Chứng khoán, quỹ mở. Về dài hạn, đây là công cụ sinh lời tốt nhất trong danh sách này — tôi không phủ nhận điều đó chút nào. Nhưng quỹ di sản không có “dài hạn” được bảo đảm. Nếu chuyện xảy ra đúng vào năm thị trường giảm ba mươi phần trăm, gia đình bạn nhận đúng cái giá của ngày hôm đó, không phải giá của mười năm sau.

Bảo hiểm nhân thọ. Đây là công cụ duy nhất trong nhóm giải quyết được tiêu chí một ngay lập tức: đóng phí tháng đầu tiên, quyền lợi đã có mặt đầy đủ. Nó cũng làm rất tốt tiêu chí hai — tiền đi thẳng đến người thụ hưởng bạn chỉ định, không qua chia thừa kế, không cần chữ ký của ai khác. Và tiêu chí ba thì nó gần như là công cụ kỷ luật nhất, vì rút ra sớm là chịu thiệt, nên người ta ít rút.

Còn về sinh lời? Nó thua. Thua rõ ràng so với đầu tư dài hạn. Ai nói với bạn ngược lại thì người đó đang bán hàng, không phải đang tư vấn.

Nếu bạn muốn thấy quỹ di sản đứng ở đâu trong toàn bộ hệ thống — quỹ nào làm trước, quỹ nào có thể để sau — thì bài viết gốc về 6 Quỹ Cuộc Đời là chỗ nên xem trước khi quyết định bất cứ điều gì.

Vậy câu trả lời là gì

Bảo hiểm nhân thọ không phải công cụ tốt nhất cho quỹ di sản.

Tôi làm nghề này và tôi vẫn nói vậy, vì nó đúng.

Nếu bạn đã có sẵn năm tỷ tiền mặt và không còn nợ, thì bạn không cần bảo hiểm để làm quỹ di sản. Quỹ di sản của bạn đã có rồi. Việc còn lại chỉ là làm sao cho số tiền đó đến đúng người, đúng lúc — đó là chuyện của di chúc và cấu trúc tài sản, không phải chuyện của bảo hiểm.

Bảo hiểm nhân thọ là công cụ tốt nhất cho một khoảng trống cụ thể: khoảng cách giữa số tiền gia đình bạn sẽ cần và số tiền bạn đang thật sự có.

Với người ba mươi đến bốn mươi lăm tuổi — có con nhỏ, có khoản vay, thu nhập ổn nhưng tích lũy chưa kịp lớn — khoảng trống đó đang ở mức lớn nhất của cả đời người. Và nó sẽ tự thu hẹp dần khi bạn già đi, con lớn lên, nợ trả hết, tài sản dày lên.

Đó là lý do bảo hiểm là công cụ của một giai đoạn, không phải công cụ của cả đời. Hiểu như vậy thì mua bao nhiêu và mua đến khi nào cũng tự có câu trả lời.

Ngồi xuống tính một lần

Bạn không cần một buổi tư vấn để làm việc này. Cần một tờ giấy và mười lăm phút.

Cộng vào:

• Số tiền gia đình cần để sống tiếp — lấy chi phí một tháng nhân với số năm bạn muốn họ có thời gian ổn định lại. Ba năm là mức tối thiểu tôi hay thấy các gia đình cần để đứng dậy được.
• Toàn bộ nợ còn lại. Nợ nhà, nợ xe, nợ người thân.
• Chi phí học của con đến khi con tự lo được.

Trừ ra:

• Tiền mặt và tiết kiệm đang có.
• Tài sản có thể bán trong vòng ba tháng mà không mất giá quá nhiều.

Số còn lại là khoảng trống của bạn.

Nếu nó bằng không hoặc âm về phía dương — chúc mừng, bạn không cần thêm gì cả. Nếu nó là một con số dương lớn, thì bạn vừa biết chính xác cái quỹ di sản của mình đang thiếu bao nhiêu. Và bây giờ mới là lúc chọn công cụ.

Đừng đảo ngược thứ tự đó. Chọn công cụ trước rồi mới tính là cách người ta mua nhầm — mua thiếu thì không đủ, mua thừa thì gồng phí mấy chục năm cho một khoảng trống không tồn tại.

Một điều cuối

Điều tôi nghĩ nhiều nhất sau buổi làm hồ sơ hôm đó không phải là con số trên giấy.

Mà là: người cha ấy, vào một buổi tối bình thường nào đó của mấy năm trước, đã ngồi xuống ký một tờ đơn. Chắc lúc đó anh cũng thấy hơi phiền, cũng nghĩ chắc chẳng dùng tới. Anh không thể biết được rằng cái buổi tối bình thường đó là thứ duy nhất anh còn kịp làm cho con mình.

Quỹ di sản không phải chuyện của người sắp đi. Nó là chuyện của người còn đang khỏe mạnh, đang bận, đang thấy còn nhiều thời gian.

Và câu hỏi không phải là “công cụ nào tốt nhất”. Câu hỏi là: nếu chuyện xảy ra vào tháng sau, thứ tôi để lại có đủ và có đến kịp không?

Trả lời được câu đó thì công cụ nào cũng chỉ là chi tiết kỹ thuật.

Còn nếu bạn thấy mình chưa rõ quỹ di sản nên đứng sau quỹ nào và nên chiếm bao nhiêu phần trăm thu nhập, toàn bộ hệ thống 6 Quỹ Cuộc Đời sẽ cho bạn thứ tự đầy đủ — đọc từ đó rồi quay lại bài này sẽ dễ quyết định hơn nhiều.