Nếu tuần sau bạn không còn ở đây nữa, người thân của bạn cần bao lâu để đứng lại được?

Tôi không hỏi bao lâu để hết buồn. Cái đó không ai tính được.

Tôi hỏi bao lâu để trả hết những khoản đang treo. Bao lâu để đứa nhỏ đi học lại bình thường. Bao lâu để mẹ bạn không phải hỏi mượn ai trong tháng đầu tiên.

Tôi hỏi câu này với khá nhiều người. Đa số trả lời bằng một câu quen thuộc: “Chắc cũng ổn thôi anh.” Rồi im. Vì thật ra chưa ai ngồi tính bao giờ.

Trong hệ 6 quỹ mà tôi vẫn hướng dẫn, có một quỹ gần như luôn bị đẩy xuống cuối hàng. Không phải vì người ta thấy nó không quan trọng — mà vì chỉ nghe tên thôi họ đã nghĩ nó không thuộc về mình.

Quỹ di sản.

Chữ “di sản” đang bị hiểu quá to

Nói đến di sản, hình ảnh hiện lên trong đầu hầu hết mọi người là: một căn nhà, mấy miếng đất, cổ phần công ty, một cuốn sổ tiết kiệm nhiều số 0, và một bản di chúc có công chứng.

Nghĩa là chuyện của người giàu.

Nên một người thu nhập 15 triệu, đang trả góp xe, đang nuôi con nhỏ, nghe hai chữ đó xong sẽ gật đầu lịch sự rồi nghĩ trong đầu: chuyện đó để sau, khi nào có dư.

Mà thật ra, cách hiểu này lệch ngay từ đầu.

Quỹ di sản là phần tiền được chuẩn bị sẵn cho tình huống bạn không còn khả năng tạo ra thu nhập — vì mất sớm, hoặc vì mất khả năng lao động — để những người đang dựa vào bạn không phải bắt đầu lại từ con số âm. Nó không đo bằng việc bạn để lại được bao nhiêu. Nó đo bằng việc người ở lại có phải gánh thêm gì không.

Hai cách hiểu đó khác nhau rất xa.

Cách thứ nhất là câu chuyện của sự dư dả. Có dư thì mới có để lại.

Cách thứ hai là câu chuyện của trách nhiệm. Còn người phụ thuộc vào mình thì đã có việc phải chuẩn bị — bất kể thu nhập bao nhiêu.

Và nếu bạn để ý, người càng ít dư dả thì cách thứ hai càng cấp thiết. Một gia đình có sẵn ba tỷ trong ngân hàng mất đi một người trụ cột — họ đau, nhưng họ vẫn ăn cơm được trong hai năm tới. Một gia đình có 40 triệu tiết kiệm mất đi người trụ cột — họ đau, và họ phải nghĩ đến tiền học của con ngay trong tháng sau.

Người ít tiền hơn lại là người ít có quyền không chuẩn bị hơn. Nghịch lý nằm ở chỗ đó.

Cô bé 22 tuổi và thứ cô ấy để lại

Có một khách hàng tôi không quên được.

Cô bé 22 tuổi, đang học năm cuối đại học. Lúc ngồi làm hồ sơ, tôi hỏi vu vơ về dự định sau khi ra trường. Cô nói muốn đi làm, tích cóp, rồi mua cho bố mẹ một căn nhà.

Nghe kiểu ước mơ mà rất nhiều đứa con nói ra khi hai mươi mấy tuổi. Nói xong thì cười, vì biết còn xa.

Cô mất vì ung thư cổ tử cung. Không lâu sau đó.

Bảo hiểm chi trả. Và cái ước mơ kia — theo một cách nào đó — vẫn xảy ra.

Tôi không biết gọi cảm giác lúc đó là gì. Không phải vui, chắc chắn rồi. Cũng không hẳn là buồn. Nó nặng hơn thế. Là cảm giác khi nhìn thấy một con người không còn ở đây nữa, nhưng điều họ muốn làm cho người thân thì vẫn đến được.

Cô bé đó không giàu. Cô chưa đi làm ngày nào. Cô không có nhà, không có đất, không có cổ phần gì cả.

Nhưng cô có một quỹ di sản.

Và tôi kể chuyện này không phải để nói bảo hiểm hay ho thế nào. Tôi kể vì nó làm tôi hiểu ra một điều mà trước đó tôi giải thích mãi không xong: di sản không phải phần dư ra sau khi bạn đã sống đủ đầy. Di sản là phần bạn cố ý giữ lại từ đầu.

Nếu bạn muốn hiểu vì sao quỹ này lại nằm trong cùng một hệ thống với quỹ sức khỏe, quỹ khẩn cấp hay quỹ hưu trí — và tại sao thứ tự ưu tiên giữa chúng không giống nhau ở mỗi người — toàn bộ cấu trúc 6 Quỹ Cuộc Đời tôi đã viết đầy đủ ở đây.

Con số thật không phải “bao nhiêu tỷ”, mà là “bao nhiêu tháng”

Đây là chỗ tôi muốn bạn đổi cách nghĩ.

Câu hỏi sai: “Tôi cần để lại bao nhiêu tiền?”

Câu hỏi đúng: “Nếu tôi không còn, gia đình tôi có bao nhiêu tháng để thở trước khi mọi thứ bắt đầu vỡ?”

Câu hỏi thứ nhất khiến người ta thấy nản, vì con số nào cũng có vẻ quá lớn. Câu hỏi thứ hai khiến người ta ngồi xuống tính được.

Ngồi làm việc với khá nhiều gia đình, tôi thấy con số đó ở đa số người là dưới ba tháng. Kể cả những người thu nhập 40–50 triệu một tháng. Không phải vì họ tiêu hoang. Mà vì gần như toàn bộ tài sản của họ đang gắn chặt với việc họ còn đi làm.

Thu nhập dừng thì mọi thứ dừng theo. Khoản trả góp không dừng. Học phí không dừng. Tiền thuốc của ba mẹ không dừng.

Đó là lý do quỹ di sản khác mọi quỹ còn lại ở một điểm rất căn bản: nó là quỹ duy nhất bạn không có thời gian để tích lũy dần.

Quỹ hưu trí bạn có ba mươi năm. Quỹ giáo dục cho con bạn có mười tám năm. Quỹ đầu tư bạn có cả đời.

Quỹ di sản thì không. Nó phải có đủ ngay từ ngày bạn quyết định lập ra nó — vì rủi ro nó chuẩn bị cho không hỏi bạn đã tiết kiệm được đến đâu.

Và một khi hiểu điều đó, bạn sẽ thấy vì sao quỹ này gần như bắt buộc phải dùng đòn bẩy. Không phải vì ai đó muốn bán cho bạn thứ gì. Mà vì bản chất của nó là như vậy: cần một số tiền lớn có mặt vào một thời điểm không báo trước, trong khi bạn chỉ có khả năng đóng góp một khoản nhỏ đều đặn.

Xây quỹ di sản khi thu nhập chỉ ở mức bình thường

Bốn việc, làm được trong một buổi tối.

Một — Tính con số của riêng bạn.

Cộng lại: tổng nợ còn phải trả, cộng chi phí sinh hoạt gia đình mỗi tháng nhân với số tháng bạn muốn họ được yên (tôi thường gợi ý 24 đến 36 tháng), cộng những khoản dở dang không thể dừng — học phí của con đến hết cấp ba chẳng hạn.

Con số ra được thường làm người ta hơi choáng. Không sao. Biết nó còn hơn không biết.

Hai — Đừng cố lấp đầy nó bằng tiết kiệm.

Nếu con số là hai tỷ và bạn để dành được 3 triệu mỗi tháng, bạn cần hơn năm mươi năm. Rủi ro không chờ lâu vậy. Đây là lúc dùng công cụ có đòn bẩy, thay vì dùng ý chí.

Ba — Chốt một tỷ lệ nhỏ và cố định.

Với đa số gia đình tôi làm việc cùng, quỹ này chiếm khoảng 5–10% thu nhập. Không hơn. Quỹ di sản mà làm nghẹt cuộc sống hiện tại thì đã sai mục đích — bạn đang bảo vệ một cuộc sống, chứ không phải hy sinh nó.

Bốn — Phần không dính đến tiền, nhưng quan trọng ngang.

Một tờ giấy. Ghi rõ: tiền đang nằm ở đâu, có những hợp đồng gì, số nào, gọi cho ai. Để ở chỗ vợ hoặc chồng bạn biết.

Tôi đã thấy những gia đình mất nhiều tháng chỉ để tìm ra người đã khuất có những gì. Có trường hợp không tìm ra. Tiền vẫn nằm đó, không ai biết để lấy.

Di sản mà người ở lại không biết đường tới thì cũng như không có.

Điều còn lại

Có một câu tôi hay nghĩ tới sau nhiều năm làm nghề này.

Người ra đi không được chọn lúc nào mình đi. Nhưng gần như ai cũng còn được chọn: mình để lại gì.

Đó là một trong rất ít thứ vẫn nằm trong tầm tay, cho đến tận phút cuối.

Và nó không đòi hỏi bạn phải giàu. Cô bé 22 tuổi kia chưa nhận được đồng lương nào trong đời. Nhưng bố mẹ cô có một căn nhà — vì con gái họ, ở tuổi 22, đã kịp nghĩ đến chuyện đó.

Nếu bạn đang thấy quỹ này quá xa để bắt đầu, có lẽ vì bạn đang nhìn nó tách rời. Nó không đứng một mình đâu — nó là một mắt xích trong hệ thống 6 quỹ, và thứ tự bạn xây chúng quan trọng hơn số tiền bạn bỏ vào từng quỹ.

Không cần làm gì lớn tối nay.

Chỉ cần ngồi xuống, lấy tờ giấy, và trả lời câu hỏi ở đầu bài: nếu tuần sau bạn không còn, người thân của bạn có bao nhiêu tháng?

Con số đó là điểm bắt đầu.