Cuối năm, bạn thường tổng kết những gì?

Công việc — chắc chắn có. Sức khỏe — ít nhiều. Con cái học hành thế nào, năm nay đi được mấy chuyến, nhà cửa sửa được gì. Những thứ đó gần như ai cũng nhìn lại, dù không ngồi xuống viết ra.

Còn tiền thì sao?

Không biết bạn có từng ngồi lại cuối năm, mở hết tài khoản ra, tính tổng xem cả năm mình kiếm được bao nhiêu và giữ lại được bao nhiêu chưa. Không phải nhìn số dư ngân hàng — cái đó ai cũng nhìn. Mà là ngồi tính thật.

Hầu hết những người tôi ngồi cùng đều chưa từng làm việc đó. Kể cả những người thu nhập rất tốt.

Vì sao người ta né việc tổng kết tài chính

Có hai lý do, và cả hai đều rất người.

Lý do thứ nhất: sợ. Không phải sợ con số — mà sợ cảm giác đi kèm con số. Tổng kết tài chính trong đầu nhiều người giống một buổi chấm điểm: mở sổ ra, thấy mình tiêu nhiều hơn tưởng, thấy tiết kiệm chẳng được bao nhiêu, rồi ngồi tự trách mình một buổi tối. Ai mà muốn tự làm khổ mình vào tháng cuối năm.

Lý do thứ hai — cái này phổ biến hơn: người ta nghĩ mình đã biết rồi. “Năm nay tiêu hơi nhiều.” “Năm nay không dư được bao nhiêu.” “Chắc cũng như năm ngoái thôi.”

Đó là tổng kết bằng cảm giác. Và cảm giác về tiền thì gần như luôn sai lệch — theo cả hai hướng. Có người nghĩ mình tiêu hoang trong khi thật ra vấn đề nằm ở thu nhập không tăng suốt ba năm. Có người nghĩ mình sống tiết kiệm nhưng chưa bao giờ cộng lại những khoản nhỏ.

Mà thật ra, cái nguy hiểm không phải là con số xấu. Con số xấu thì sửa được. Cái nguy hiểm là đi hết một năm mà không biết mình đã đi về hướng nào.

Thứ chỉ hiện ra khi bạn ngồi cộng lại

Tôi có con gái nhỏ. Mỗi lần đón bé đi học về, bé lại đòi mua bánh. Vì thương nên tôi hay chiều — mua. Hai chục, ba chục, có hôm năm chục. Mỗi lần đều nhỏ đến mức không đáng để suy nghĩ.

Một tháng sau, không hiểu sao tôi ngồi nhẩm lại. Cộng hết vào thì gần một triệu đồng. Chỉ riêng bánh và quà vặt.

Tôi ngồi im một lúc. Không phải vì tiếc một triệu — một triệu không làm thay đổi tài chính gia đình tôi. Mà vì tôi nhận ra suốt cả tháng đó, không có một khoảnh khắc nào tôi thấy mình đang tiêu một triệu. Tôi chỉ thấy mình đang thương con.

Đó là điều tôi muốn nói với bạn về việc tổng kết cuối năm.

Có những thứ trong tài chính cá nhân chỉ tồn tại ở dạng tổng. Nó không hiện ra ở từng giao dịch. Nó không hiện ra trong một tuần, thậm chí một tháng. Nó chỉ hiện hình khi bạn cộng mười hai tháng lại và nhìn vào một con số duy nhất.

Cái ly cà phê buổi sáng. Cái app bạn đăng ký rồi quên. Những lần “thôi hôm nay mệt, đặt đồ ăn”. Tiền hiếu hỉ. Những chuyến về quê. Từng cái một đều hợp lý. Cộng lại một năm thì đôi khi bằng cả một quỹ dự phòng mà bạn vẫn nghĩ mình không đủ tiền để xây.

Ngồi làm việc với nhiều gia đình, tôi thấy hầu hết những “lỗ hổng” tài chính đều không nằm ở một quyết định lớn sai lầm. Chúng nằm rải rác trong ba trăm sáu mươi lăm quyết định nhỏ mà không quyết định nào đáng bị chê trách.

Tổng kết không phải để chấm điểm. Nó là để nhìn thấy.

Đây là chỗ tôi muốn bạn đổi góc nhìn.

Một buổi tổng kết tài chính cuối năm không tồn tại để phán xét bạn. Nó tồn tại vì trong lúc sống, bạn không có cách nào nhìn thấy được bức tranh của chính mình. Bạn đang ở bên trong nó.

Giống như người đi bộ trong rừng thì không thấy được hình dạng khu rừng. Muốn thấy, phải leo lên một chỗ cao và nhìn xuống. Không phải để chê khu rừng — mà để biết mình đang ở đâu và cửa ra nằm hướng nào.

Vậy nên nếu bạn ngồi xuống tổng kết và thấy con số không đẹp, phản ứng đúng không phải là tự trách. Phản ứng đúng là: “À, hóa ra là vậy. Giờ thì tôi biết rồi.”

Biết là đã hơn năm ngoái một bậc. Vì năm ngoái bạn không biết.

Nếu bạn đang bắt đầu lại từ đầu và chưa có hệ thống nào để theo dõi, hướng dẫn quản lý tiền cá nhân từ con số 0 là chỗ nên đọc trước — vì tổng kết sẽ dễ hơn rất nhiều khi trong năm bạn đã có sẵn một cách ghi lại.

Template 6 câu hỏi tổng kết tài chính cuối năm

Bạn không cần phần mềm. Không cần bảng Excel phức tạp. Một tờ giấy, một buổi tối, và sáu câu hỏi này.

Tôi để nguyên thứ tự — vì mỗi câu sau chỉ có ý nghĩa khi bạn đã trả lời câu trước.

1. Năm nay tôi thật sự kiếm được bao nhiêu?

Không phải lương. Là tổng tất cả tiền đã vào tay bạn: lương mười hai tháng, thưởng Tết, thưởng dự án, tiền làm thêm, tiền bán đồ cũ, lì xì, tiền lãi tiết kiệm.

Nhiều người bất ngờ ở câu này — con số thường cao hơn họ nghĩ. Và đó là thông tin quan trọng, vì nó cho biết vấn đề của bạn nằm ở đầu vào hay đầu ra.

2. Tôi giữ lại được bao nhiêu trong số đó?

Lấy tổng thu trừ tổng chi. Rồi chia cho tổng thu để ra tỷ lệ phần trăm.

Đây là con số quan trọng nhất trong cả buổi tổng kết. Không phải bạn kiếm bao nhiêu — mà bạn giữ lại được bao nhiêu phần trăm của thứ mình kiếm được. Người kiếm 20 triệu giữ được 20% đang ở vị trí tốt hơn người kiếm 50 triệu giữ được 2%.

Nếu bạn không có số liệu chi tiêu, có một cách tính ngược: tổng tài sản cuối năm trừ tổng tài sản đầu năm. Phần chênh lệch chính là thứ bạn đã giữ lại.

3. Tài sản ròng của tôi thay đổi thế nào?

Liệt kê hai cột.

Cột trái — những gì bạn có: tiền mặt, tiền gửi, vàng, chứng khoán, bất động sản, giá trị hoàn lại của hợp đồng bảo hiểm nếu có.

Cột phải — những gì bạn nợ: nợ ngân hàng, nợ thẻ tín dụng, nợ người thân, khoản trả góp còn lại.

Lấy cột trái trừ cột phải. Đó là tài sản ròng. So với con số đầu năm — nó lớn lên hay nhỏ đi?

Câu này trả lời một thứ mà số dư tài khoản không bao giờ trả lời được: bạn đang giàu lên hay chỉ đang xoay vòng nhanh hơn.

4. Ba khoản chi lớn nhất năm nay là gì?

Viết ra ba khoản lớn nhất. Rồi hỏi từng khoản một câu duy nhất: nếu quay lại, tôi có chi khoản này nữa không?

Không phải để hối tiếc. Có những khoản chi lớn hoàn toàn xứng đáng — chữa bệnh cho cha mẹ, học một khóa đổi được nghề, một chuyến đi mà cả nhà còn nhắc mãi. Câu hỏi này chỉ để tách rõ: cái nào là đầu tư vào cuộc sống, cái nào là phản ứng nhất thời.

5. Có khoản nhỏ nào cộng lại lớn hơn tôi tưởng không?

Đây là câu hỏi của gói bánh trong câu chuyện phía trên.

Chọn ba đến năm khoản chi lặp lại đều đặn — cà phê, giao đồ ăn, các gói đăng ký hàng tháng, xe cộ, quà vặt cho con. Nhân trung bình mỗi lần với số lần trong năm.

Bạn sẽ có ít nhất một con số làm bạn ngồi im vài giây. Gần như luôn luôn.

6. Nếu năm sau có biến cố, tôi sống được bao lâu?

Lấy toàn bộ tiền bạn có thể rút ra dùng trong vòng vài ngày, chia cho chi phí sinh hoạt một tháng.

Kết quả là số tháng bạn thở được nếu thu nhập dừng lại — vì mất việc, vì bệnh, vì bất cứ điều gì không ai lên lịch trước.

Đây là câu hỏi tôi luôn để cuối cùng. Vì năm câu trên nói về năm vừa qua, còn câu này nói về năm sắp tới. Và nó là câu duy nhất trong sáu câu mà câu trả lời sai có thể làm sụp cả những gì bạn xây suốt nhiều năm.

Một câu cuối cùng, không nằm trong template

Sau khi trả lời xong sáu câu, đừng lập kế hoạch mười điều cho năm mới.

Chọn một thứ. Một thứ duy nhất mà nếu sửa được, năm sau sẽ khác. Có thể là tự động chuyển 10% lương sang một tài khoản khác ngay ngày nhận lương. Có thể là hủy ba gói đăng ký không dùng. Có thể là ngồi nói chuyện với vợ hoặc chồng về tiền — một cuộc nói chuyện mà cả hai đều biết là cần nhưng cứ hoãn mãi.

Một thứ, làm cho xong. Còn hơn mười thứ bỏ dở vào tháng Ba.

Nếu bạn muốn biến buổi tổng kết này thành một hệ thống chạy đều cả năm chứ không chỉ một đêm cuối tháng Chạp, bài hướng dẫn quản lý tiền cá nhân của 6PLAN đi sâu vào cách dựng nền — để năm sau, khi ngồi xuống tổng kết, bạn không phải đi tìm lại số liệu nữa.

---

Nói thật với bạn nhé: buổi tổng kết đầu tiên thường không dễ chịu. Con số hiện ra hiếm khi đúng như mình tưởng.

Nhưng có một điều tôi để ý ở những người chịu ngồi xuống làm việc này: năm sau họ làm nhanh hơn, và con số đẹp hơn. Không phải vì họ đột nhiên kiếm nhiều hơn. Mà vì suốt cả năm đó, họ tiêu tiền với ý thức rằng cuối năm mình sẽ nhìn lại.

Biết rằng mình sẽ nhìn lại — chỉ riêng điều đó thôi đã thay đổi cách người ta sống một năm.