Trong 20 năm gần nhất, khoảng 92% quỹ đầu tư cổ phiếu chủ động ở Mỹ thua chính cái chỉ số mà họ cố gắng đánh bại.

Đó không phải quỹ của người nghiệp dư. Đó là những quỹ có đội phân tích riêng, có người được trả lương rất cao để làm đúng một việc: chọn đúng cổ phiếu.

Chín trên mười người trong số họ, sau hai mươi năm, vẫn thua một cái rổ mua sẵn mà không ai quản lý.

Đó là câu trả lời ngắn nhất cho câu hỏi vì sao người Mỹ mua index fund — chứ không phải vì họ lười.

Câu hỏi đầu tiên mà gần như ai cũng hỏi sai

Ngồi làm việc với hàng trăm gia đình, tôi để ý một điều: khi ai đó bắt đầu nghĩ đến chuyện đầu tư, câu hỏi đầu tiên bật ra gần như luôn giống nhau.

“Giờ nên mua mã nào?”

Không phải “tôi đang đầu tư để làm gì”, không phải “tiền này bao lâu nữa tôi cần dùng tới”, không phải “nếu nó giảm 40% thì tôi có ngủ được không”. Câu đầu tiên luôn là mã nào.

Mà thật ra tôi hiểu vì sao. Vì cả thị trường xung quanh mình đang nói bằng ngôn ngữ đó. Người ta khoe mã. Người ta hỏi nhau mã. Cả một hệ sinh thái được xây trên giả định rằng đầu tư nghĩa là chọn đúng thứ để mua.

Nhưng giả định đó có một lỗ hổng ít ai để ý: nó mặc định rằng bạn — hoặc người bạn trả tiền — chọn được thứ sẽ thắng. Và con số 92% ở trên đang nói rằng ngay cả những người làm nghề chọn, ăn lương bằng nghề chọn, phần lớn cũng không chọn được.

Lần đầu tôi đầu tư, tôi lỗ 50 triệu vì một lý do rất tầm thường

Nhiều năm trước, thấy bạn bè khoe mua đất lời, tôi cũng muốn thử.

Gặp một người môi giới. Nó bảo mảnh này ngon, đất cây lâu năm nhưng sang năm sẽ chuyển thổ cư, xây nhà được. Tôi tin. Tôi xuống tiền.

Chờ hai năm, không xây được gì. Lúc ngồi tìm hiểu lại mới biết: nếu dự án quy hoạch đi qua, tôi chỉ được đền bù vài chục triệu một mét — thua xa giá mua vào. Hoảng. Tìm người bán tháo. Lỗ 50 triệu.

Lúc đó tôi vừa tức vừa xấu hổ. Tức thằng cò thì ít. Xấu hổ thì nhiều — vì tôi biết mình mua theo cảm giác. Thấy người ta làm được thì mình cũng muốn làm. Không hiểu gì về đất, không đọc quy hoạch, không kiểm tra pháp lý.

Mất tiền đau. Nhưng cái đau hơn là biết mình đã sai ngay từ câu hỏi đầu tiên.

Điều tôi rút ra sau lần đó không phải là “đừng mua đất”. Mà là: “bạn bè làm được” không phải thông tin. Đó là tâm lý bầy đàn mặc vest. Mỗi loại tài sản có một ngôn ngữ riêng — và nếu mình chưa học ngôn ngữ đó, mình không đang đầu tư. Mình đang cờ bạc với tiền thật, nhưng gọi nó bằng một cái tên nghe sang hơn.

Index fund không phải cách để thắng thị trường

Đây là chỗ hầu hết bài viết về S&P 500 nói sai, hoặc nói thiếu.

Index fund — quỹ chỉ số — là một quỹ không cố chọn cổ phiếu nào cả. Nó mua toàn bộ danh mục của một chỉ số, theo đúng tỉ trọng, rồi ngồi im. Với S&P 500, cái rổ đó là khoảng 500 công ty đại chúng lớn hàng đầu nước Mỹ. Không phân tích, không dự đoán, không xoay danh mục theo tin tức.

Nếu bạn còn mơ hồ về cả bức tranh — cổ phiếu, quỹ, trái phiếu, vàng khác nhau chỗ nào — tôi có viết riêng một bản đồ đầu tư cho người mới hoàn toàn, phần nền mà lẽ ra tôi nên đọc trước khi xuống tiền lần đầu.

Nghe qua thì giống như đầu hàng. Và đúng — về mặt bản chất, nó là một hình thức đầu hàng có tính toán.

Người mua index fund không đang cố thắng thị trường. Họ đang quyết định thôi không phải thắng ai cả. Và chính quyết định đó gỡ được ba thứ mà người tự chọn phải mang.

Thứ nhất: rủi ro chọn sai người. Khi bạn mua một quỹ chủ động, bạn không mua cổ phiếu — bạn mua khả năng phán đoán của một người bạn chưa từng gặp. Năm 2007, Warren Buffett đặt cược một triệu đô rằng trong mười năm tới, một quỹ chỉ số S&P 500 sẽ thắng bất kỳ rổ quỹ đầu cơ nào mà đối thủ chọn ra. Một nhà quản lý quỹ nhận cược, chọn năm quỹ. Đến hết 2017: quỹ chỉ số tăng 125,8%. Năm quỹ kia lần lượt tăng 21,7% — 42,3% — 87,7% — 2,8% — và 27%. Không quỹ nào theo kịp. Người nhận cược thừa nhận thua, và nói lý do lớn nhất là phí.

Thứ hai: phí. Ở Mỹ, một quỹ chỉ số trung bình thu khoảng 0,05% một năm. Một quỹ cổ phiếu chủ động trung bình thu khoảng 0,64%. Nghe như chênh lệch không đáng gì — nửa phần trăm.

Nhưng thử đặt nó vào thời gian. Giả sử hai người cùng bỏ 1 tỷ, cùng đạt lợi suất gộp 10% một năm trước phí, cùng để yên 20 năm. Người trả 0,05% còn lại khoảng 6,7 tỷ. Người trả 0,64% còn lại khoảng 6 tỷ. Chênh gần 700 triệu — bằng 70% số vốn ban đầu, chảy ra khỏi túi mà không ai gửi hóa đơn cho bạn cả.

Phí là thứ duy nhất trong đầu tư mà bạn biết chắc chắn 100% sẽ xảy ra. Lợi nhuận thì không.

Thứ ba: chính mình. Nói thật với bạn nhé — cái này khó nói nhất, nhưng theo tôi lại là cái quan trọng nhất. Khi bạn nắm một mã cụ thể, bạn có một lý do để nhìn nó mỗi ngày. Có lý do để bán khi nó đỏ. Có lý do để mua thêm khi nó xanh. Có lý do để nghe ngóng. Index fund lấy đi phần lớn những lý do đó — không phải vì nó thông minh hơn, mà vì nó chán hơn. Và trong đầu tư dài hạn, chán là một tính năng, không phải lỗi.

Từ 1957 đến nay, S&P 500 trung bình khoảng 10,3% một năm nếu tái đầu tư cổ tức. Con số đó có thật. Nhưng nó chỉ đến với người ngồi được đủ lâu để nhận. Phần lớn người ta không thua vì chọn sai — họ thua vì không ngồi yên được.

Bốn điều index fund không làm được — và tôi thấy ít ai nói

Tôi không viết bài này để nói bạn nên mua S&P 500. Tôi không phải người tư vấn đầu tư, và bất kỳ ai nói chắc chắn với bạn về chuyện tiền của bạn thì bạn nên cẩn thận với người đó. Điều tôi muốn nói là: nếu bạn có nghĩ tới, hãy nghĩ tới cả bốn mặt sau.

Nó không giảm rủi ro thị trường. Nó chỉ giảm rủi ro chọn sai. Khi cả thị trường Mỹ giảm 40%, index fund cũng giảm 40% — đúng bằng đó, không ít hơn một chút nào. Đây không phải công cụ an toàn. Đây là công cụ ít sai lầm cá nhân hơn.

Nó cần thời gian mà phần lớn người ta không có. Những con số trung bình đẹp đẽ ở trên là trung bình của hai ba mươi năm. Trong một năm bất kỳ, thị trường có thể làm bất cứ điều gì. Nếu tiền đó là tiền bạn cần dùng trong ba năm tới, thời gian không đứng về phía bạn.

Nó không phải nơi để tiền dự phòng. Tiền đầu tư phải là tiền mà nếu ngày mai nó giảm một nửa, cuộc sống của bạn không thay đổi gì. Nếu bạn phải bán lúc thị trường đang đỏ vì con ốm hay mất việc, thì mọi tính toán ở trên đều vô nghĩa. Đó là lý do trong hệ 6 Quỹ Cuộc Đời, quỹ dự phòng và quỹ bảo vệ đứng trước quỹ đầu tư — không phải vì chúng quan trọng hơn, mà vì thiếu chúng thì quỹ đầu tư không có cơ hội sống đủ lâu để làm việc của nó.

Và ở Việt Nam, việc tiếp cận không đơn giản như một cú bấm nút. Kênh, thuế, pháp lý, chi phí chuyển đổi — mỗi thứ đều có ràng buộc riêng, và chúng thay đổi theo thời gian. Cái đáng mang về từ bài này không phải một sản phẩm cụ thể. Đó là cách nghĩ: bớt hỏi mua gì, tăng hỏi tôi có đang trả tiền cho một lời hứa mà thống kê nói rằng phần lớn không giữ được không.

Điều tôi thật sự học được từ 50 triệu đó

Nhiều năm sau lần lỗ đầu tiên, tôi mới hiểu tại sao mình mất tiền. Không phải vì chọn sai mảnh đất. Mà vì tôi bước vào một sân chơi mà mình không biết luật, và tưởng rằng sự tự tin là một dạng hiểu biết.

Index fund, với tôi, không phải là câu trả lời cho câu hỏi “đầu tư gì”. Nó là câu trả lời cho một câu hỏi thành thật hơn: nếu tôi biết mình không giỏi hơn thị trường, tôi nên làm gì với điều đó?

Người Mỹ mất mấy chục năm và rất nhiều tiền học phí tập thể để trả lời câu hỏi đó. Chúng ta may mắn hơn — chúng ta có thể đọc kết quả của họ mà không cần trả cùng học phí.

Nếu bạn đang ở đầu con đường này, tôi nghĩ thứ đáng làm trước không phải là chọn quỹ. Mà là ngồi xuống xác định những gì cần chuẩn bị trước khi đồng tiền đầu tư đầu tiên rời khỏi tài khoản — thời gian, mục tiêu, và số tiền bạn thật sự chịu được nếu nó biến động.

Đầu tư giỏi, tôi nghĩ, không phải là đoán đúng. Là biết rõ mình không đoán được — và xây một cách làm không phụ thuộc vào việc đoán.