Một căn nhà 3 tỉ. Vay ngân hàng 80% — tức 2,4 tỉ. Mỗi tháng trả 26 triệu, đều đặn suốt 20 năm.

Đó không phải con số tôi đọc được ở đâu. Đó là khoản vay của chính tôi.

Và câu hỏi tôi nghe nhiều nhất từ những gia đình có hoàn cảnh giống mình là: “Đang gánh nợ thế này, tiền đâu mà xây quỹ?” Nếu bạn đang có gia đình, có một khoản nợ phải trả hàng tháng, và cảm thấy chuyện xây 6 quỹ là thứ dành cho người dư dả — thì bài này tôi viết cho bạn.

Khi lương về là đã có chủ

Người độc thân nhìn bảng lương và hỏi: “Tháng này mình tiêu gì?”

Người có gia đình và có nợ nhìn bảng lương và biết ngay: tiền này không phải của mình. Nợ ngân hàng lấy một phần. Học phí con lấy một phần. Tiền chợ, điện nước, xăng xe, hai bên nội ngoại — mỗi thứ một phần. Lương về ngày 5, đến ngày 10 đã chia xong. Phần còn lại, nếu có, thường mỏng đến mức không ai nỡ gọi nó là “tích lũy”.

Trong hoàn cảnh đó, nghe ai nói về 6 quỹ — quỹ dự phòng, quỹ hưu trí, quỹ giáo dục — cảm giác đầu tiên không phải là muốn làm. Mà là hơi chạnh lòng. Giống như người ta đang nói về một cuộc sống khác, của một người khác, ở một mức thu nhập khác.

Không biết bạn có từng cảm thấy vậy không. Tôi thì từng. Và tôi muốn nói ngay điều này: cảm giác đó rất thật — nhưng kết luận rút ra từ nó thường sai.

Hai cái cực tôi gặp nhiều nhất

Ngồi làm việc với hàng trăm gia đình suốt những năm làm nghề tư vấn tài chính, tôi nhận ra người đang có nợ thường rơi vào một trong hai cực.

Cực thứ nhất: dồn toàn lực trả nợ. Mọi đồng dư ra đều đập vào khoản vay, với suy nghĩ “hết nợ rồi tính”. Nghe rất kỷ luật. Nhưng gia đình đó đang sống không có một lớp đệm nào — chỉ cần một lần con nằm viện, một tháng công ty chậm lương, là phải đi vay tiếp. Vay mới để đắp vào chỗ hụt, trong khi đang gồng trả nợ cũ.

Cực thứ hai: buông. Khoản nợ dài quá — 15 năm, 20 năm — nhìn kiểu gì cũng không thấy điểm kết thúc, nên thôi, trả đủ mỗi tháng là được, còn lại tiêu cho thoải mái. Sống vậy dễ chịu hơn hẳn. Cho đến khi có chuyện.

Cả hai cực trông rất khác nhau, nhưng giống nhau ở một điểm: cả hai đều không có hệ thống. Một bên đặt tất cả vào việc thoát nợ, một bên đặt tất cả vào việc quên nợ. Không bên nào chuẩn bị cho câu hỏi quan trọng nhất: nếu ngày mai có biến cố, gia đình này sống bằng gì?

Điều nguy hiểm không phải là khoản nợ

Nhiều năm sau khi vay mua nhà, tôi mới ngồi tính lại toàn bộ. Tổng lãi phải trả trong 20 năm: gần 1,93 tỉ. Cộng gốc 2,4 tỉ — tổng chi để sở hữu căn nhà 3 tỉ là gần 4,33 tỉ. Tôi không ngỡ ngàng vì không biết tính. Tôi ngỡ ngàng vì suốt bao nhiêu năm, chưa từng có ai ngồi tính cái này cùng tôi — và chính tôi cũng chưa từng tự ngồi xuống tính.

Từ trải nghiệm đó, tôi rút ra một điều mà giờ tôi nói với mọi gia đình mình gặp:

Điều nguy hiểm nhất của người có nợ không phải là khoản nợ. Mà là khoản nợ không có lớp đệm nào xung quanh nó.

Khoản nợ tự nó chỉ là một dòng chi cố định — như tiền học của con, như tiền ăn của cả nhà. Nó chỉ trở thành hiểm họa khi nó là dòng chi duy nhất được ưu tiên, còn mọi thứ bảo vệ gia đình đều bị hoãn “chờ hết nợ rồi tính”. Vì nợ cộng với gia đình nghĩa là mọi rủi ro đều nhân đôi: bạn bệnh, thu nhập mất — nhưng khoản nợ không bệnh cùng bạn, nó vẫn đến hạn mỗi tháng. Và người gánh thay lúc đó là vợ, là chồng, là con mình.

Cho nên câu trả lời cho “có nợ thì có nên xây quỹ không?” là: chính vì có nợ và có gia đình, bạn mới càng cần hệ thống quỹ. Chỉ là thứ tự ưu tiên sẽ khác người chưa có gánh nặng nào.

Nếu bạn chưa rõ 6 quỹ gồm những gì và vì sao nó là một hệ thống chứ không phải một danh sách để tick, tôi đã viết đầy đủ trong bài gốc về 6 Quỹ Cuộc Đời — đọc bài đó trước, phần dưới đây sẽ dễ hình dung hơn nhiều.

Thứ tự ưu tiên khi vừa có gia đình vừa có nợ

Đây là thứ tự tôi dùng cho chính mình, và cho các gia đình tôi ngồi cùng:

Thứ nhất — Quỹ Dự Phòng, bản mini. Chưa cần 6 tháng chi phí như sách vở. Bắt đầu bằng đúng 1 tháng chi phí sinh hoạt của cả nhà. Mục tiêu của quỹ này lúc đầu không phải là “đủ an toàn” — mà là chặt đứt cái vòng lặp hụt tiền thì đi vay tiếp. Có 1 tháng đệm, bạn xử lý được phần lớn những cú sốc nhỏ mà không phải mở thêm một khoản nợ mới.

Thứ hai — Quỹ Sức Khỏe, ưu tiên người đang gánh nợ. Nghe có vẻ ngược — đang thiếu tiền lại đi lo chuyện sức khỏe. Nhưng bạn thử nghĩ: trong nhà, ai là người mà nếu nằm xuống thì cả khoản nợ lẫn cả gia đình cùng chao đảo? Người đó chính là tài sản lớn nhất của gia đình — lớn hơn căn nhà đang trả góp. Bảo vệ dòng thu nhập của người đó là bảo vệ luôn khả năng trả nợ, chứ không phải một khoản chi xa xỉ.

Thứ ba — trả nợ đúng cam kết, và hiểu rõ mình đang nợ loại gì. Nợ mua nhà lãi vừa phải, dài hạn — trả đều, không cần dồn ép đến nghẹt thở. Nhưng nợ thẻ tín dụng, vay tiêu dùng lãi 30–40%/năm thì khác: đó là loại phải xử lý quyết liệt trước khi nói đến bất kỳ quỹ nào khác ngoài hai quỹ ở trên. Mà thật ra, phân biệt được hai loại nợ này đã là một bước trưởng thành về tài chính rồi.

Thứ tư — các quỹ còn lại, mở bằng số nhỏ. Học vấn, hưu trí, di sản, đầu tư — mỗi quỹ vài trăm nghìn một tháng cũng được. Con số đó chưa thay đổi được tài chính của bạn. Nhưng nó thay đổi một thứ quan trọng hơn: tư thế. Bạn không còn là người “chờ hết nợ mới bắt đầu sống” — bạn là người đang vận hành một hệ thống, dù hệ thống đó còn nhỏ.

Một bảng chia thử — để bạn thấy nó không viển vông

Lấy một gia đình thu nhập 30 triệu/tháng, đang trả nợ 10 triệu/tháng:

• Sinh hoạt cả nhà: 14 triệu
• Trả nợ: 10 triệu
• Còn lại 6 triệu: 3 triệu vào Quỹ Dự Phòng, 2 triệu vào Quỹ Sức Khỏe, 1 triệu chia đều cho các quỹ còn lại

Nhìn con số 250 nghìn mỗi quỹ, có người sẽ bật cười: “Chừng đó thì làm được gì?” Nói thật với bạn nhé — trong năm đầu tiên, gần như không làm được gì cả. Nhưng sau 12 tháng, gia đình đó có 36 triệu dự phòng, có lớp bảo vệ cho người trụ cột, và có một thói quen mà phần lớn người thu nhập cao hơn họ không có. Khi khoản nợ nhẹ dần theo năm tháng — vì thu nhập thường tăng còn khoản trả cố định thì không — phần chảy vào các quỹ cứ thế dày lên, trên một hệ thống đã chạy sẵn.

Người có hệ thống nhỏ luôn đi xa hơn người không có hệ thống nào. Tôi chưa thấy ngoại lệ.

Điều tôi tiếc không phải là đã vay

Nhìn lại khoản vay 2,4 tỉ của mình, điều tôi tiếc không phải là quyết định vay. Căn nhà vẫn là nơi gia đình tôi đang sống, và nó xứng đáng.

Điều tôi tiếc là những năm đầu, tôi để khoản nợ ngồi một mình ở trung tâm mọi quyết định tài chính — mọi thứ khác đều “để sau”. Giá mà hồi đó có ai ngồi xuống cùng tôi, vẽ ra cả hệ thống thay vì chỉ nhìn một con số nợ, tôi đã bắt đầu sớm hơn được vài năm. Mà vài năm, trong chuyện tích lũy, là khác nhau nhiều lắm.

Nên nếu bạn đang có gia đình, có khoản nợ, và đọc đến đây — bạn không cần chờ một cột mốc nào cả. Không cần hết nợ, không cần tăng lương, không cần “ổn định hơn chút nữa”. Tháng này, một khoản nhỏ vào quỹ dự phòng là hệ thống đã bắt đầu chạy. Còn khi bạn sẵn sàng nhìn toàn cảnh hơn, hệ thống 6 Quỹ Cuộc Đời vẫn ở đó — và nó đủ chỗ cho cả những người đang gánh nợ.

Trưởng thành về tài chính không phải là sạch nợ. Mà là ngay cả khi còn nợ, gia đình mình vẫn được che chắn.